Zusterviooltje

Een lage rozet van glanzende, hartvormige bladeren met daarboven een enkele knikkende, diep blauwpaarse bloem op zijn eigen bladloze steel, is vrijwel zeker het zusterviooltje, Viola sororia, inheems in oostelijk en centraal Noord-Amerika. De plant vraagt bijna niets: grond die licht vochtig blijft en alles van halfschaduw tot volle zon houdt hem van februari tot mei in bloei, en daarna gaat hij vanzelf verder, verspreidend via wortelstokken en zaad, of iemand hem daar nu geplant heeft of niet. Diezelfde groeikracht is de reden waarom deze ene plant in twee heel verschillende gesprekken opduikt: als schaduwbodembedekker die tuiniers bewust kweken, en als het viooltje dat een huiseigenaar juist uit het gazon probeert te krijgen. De onderstaande notities behandelen beide.

Het zusterviooltje herkennen

De bladeren staan aan de voet van de plant, zijn hartvormig met een gekarteld, getand blad, 7,5 tot 15 cm lang en breed, geelgroen en licht glanzend aan de bovenkant met fijne haartjes aan de onderkant. Elke bloem staat alleen op zijn eigen bladloze steel in plaats van in een tros, en de vijf kroonblaadjes zijn ongelijk van grootte, een vorm die botanici zygomorf noemen: twee bovenste kroonblaadjes, twee zijkroonblaadjes met een klein bosje haartjes aan de basis, en een onderste kroonblad met donkerpaarse adertjes die bestuivers naar de nectar leiden. De bloemkleur loopt van diep blauwpaars tot bijna wit, minder dan 2,5 cm breed. Een van nature voorkomende witte vorm met een paars hart wordt apart verkocht en gekweekt als de 'Confederate violet', maar het is dezelfde soort, geen andere plant.

Natuurlijk areaal en waar hij in het wild groeit

Het natuurlijke areaal van Viola sororia loopt van centraal en oostelijk Canada zuidwaarts tot oostelijk Mexico, en de soort komt algemeen voor in het oosten en midden van de Verenigde Staten. In het wild verkiest hij bossen, struikgewas en oevers van beken, doorgaans in de schaduwrijkere, vochtigere delen van een terrein eerder dan op open grond. Hij komt in zijn natuurlijke areaal zo algemeen voor dat hij is uitgeroepen tot officiële wilde bloem van de staat Illinois.

Twee soorten bloemen, en waarom dat ertoe doet

De opvallende blauwpaarse bloemen die in het voorjaar opengaan, zijn maar het halve verhaal. Gedurende de zomer produceert de plant ook cleistogame bloemen: kleine, gesloten knoppen laag in het blad die nooit opengaan en zichzelf intern bestuiven. Deze verborgen bloemen zijn doorgaans productiever dan de voorjaarsbloei, en zij zorgen ervoor dat een enkele plant betrouwbaar zaad zet, zelfs in een seizoen met weinig bestuivers, of een koud, nat voorjaar dat de bijen wegjaagt. Als een viooltjesveld elk jaar lijkt uit te breiden ondanks een bescheiden, onopvallende voorjaarsbloei, is dit meestal de reden.

Licht, grond en vocht

Dit viooltje verdraagt een breed scala aan licht, van volle zon tot diepe schaduw, maar presteert het best bij voldoende vocht; op droge, zonnige plekken stagneert de groei en ziet de plant er midden in de zomer vermoeid uit. Hij groeit in klei, leem of zandgrond zolang er organisch materiaal aanwezig is en de afwatering redelijk is, en hij verdraagt zure, neutrale of alkalische grond zonder problemen, waardoor de pH zelden de beperkende factor is. Constant vochtige, humusrijke grond, zoals je die aantreft aan een bosrand of onder een bladverliezende struik, heeft feitelijk zijn voorkeur. Hij is winterhard in USDA-zones 3a tot 7b.

Vermeerdering

Zaad is de vermeerderingsmethode die voorlichtingsbronnen aanbevelen, en in de praktijk zal een tuinier zelden bewust hoeven te zaaien: een gevestigde plant zaait zichzelf gretig uit, en precies zo wordt één enkele pol binnen een paar seizoenen een uitdijend veld. Wortelstokken breiden de kolonie nog verder uit, dus een border met zusterviooltjes heeft geen hulp nodig om zich uit te breiden zodra hij eenmaal gevestigd is.

Plagen, ziekten, en wat er werkelijk misgaat

Slakken, naaktslakken, bladluizen, spintmijten en de viooltjesgalmug zijn de plagen die het vaakst op deze soort worden gemeld. Echte meeldauw en violierbladvlekkenziekte zijn de twee ziekten die het meest voorkomen, meestal bij vochtig weer of dicht opeengepakte beplanting met slechte luchtcirculatie. De vaakst voorkomende problemen zijn echter cultuurgebonden: droogtestress bij een plant die gelijkmatig vocht verkiest, en oedeem, een verzadigingsletsel dat zich uit als kurkachtige, blaasachtige plekken op de bladeren wanneer de grond te lang verzadigd blijft.

Waarde voor wilde dieren en eetbaar gebruik

Het zusterviooltje is een waardplant voor de rupsen van parelmoervlinders, en de nectar trekt vlinders, bijen en gespecialiseerde Andrena-zandbijen aan die specifiek viooltjes bezoeken. Vogels en kleine zoogdieren eten het zaad. De plant is bovendien hertenbestendig, wat mede verklaart waarom hij standhoudt in schaduwtuinen waar de meeste andere bodembedekkers door vraat verdwijnen. De jonge bladeren worden rauw in salades gegeten of als groente gekookt, en de bloemen worden vers gebruikt in salades of desserts; dit is een opmerking over voedselgebruik uit voorlichtingsbronnen, geen toxiciteitsgegevens, en het zegt niets over of de plant veilig is voor katten, honden of paarden.

Bestrijding als onkruid in het gazon

Dezelfde eigenschappen die dit viooltje tot een makkelijke, zelfredzame bodembedekker maken, maken hem ook hardnekkig in gazon. Vlezige wortelstokken slaan genoeg energie op om na maaien of ondiep trekken weer uit te lopen, en een wasachtige bladcuticula laat veel contactherbiciden afglijden voordat ze kunnen worden opgenomen. Voorlichtingsprogramma's voor gazononderhoud bevelen een concurrerend, goed gevoed gazon aan als eerste verdedigingslinie: hoog en vaak maaien verdringt het viooltje voordat het zich kan verspreiden. Wordt er met de hand getrokken, dan moet de hele wortel en wortelstok eruit komen, anders loopt de plant weer uit vanuit wat achterblijft. Naopkomstherbiciden tegen breedbladig onkruid met triclopyr geven de beste chemische bestrijding, toegepast van half voorjaar tot vroege zomer of opnieuw van half tot laat najaar wanneer de plant voedingsstoffen naar zijn wortelstokken verplaatst; één enkele toepassing maakt het karwei zelden af, en de meeste richtlijnen gaan uit van herhaalde behandeling over meer dan één seizoen.