Klon jawor

Młody klon jawor (Acer pseudoplatanus) rośnie szybko, znosi nadmorski wiatr i zanieczyszczone miejskie powietrze lepiej niż niemal każde inne drzewo liściaste, a w ciągu kilku dekad zmienia się w rozłożystego, kulistokoronowego olbrzyma, który może przekroczyć 20 metrów. Jest rodzimy niemal na całym kontynencie europejskim aż po zachodni Kaukaz, ale rozsiewa się tak swobodnie, że zadomowił się daleko poza tym zasięgiem, także na Wyspach Brytyjskich, w Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii. Pięciopłatowe liście, sparowane skrzydlate nasiona wirujące w dół jesienią oraz skłonność do kolonizowania nieużytków i żywopłotów sprawiają, że to jedno z najłatwiejszych do rozpoznania dużych drzew. Jest też jednym z najmniej wymagających: daj mu przyzwoitą glebę i wystarczająco dużo miejsca, a nie poprosi o nic więcej.

Skąd pochodzi i dlaczego tak łatwo dziczeje

Gatunek jest rodzimy w Europie i na zachodzie Kaukazu, gdzie rośnie jako składnik mieszanych lasów górskich i nizinnych. Dwie cechy tłumaczą, dlaczego rozprzestrzenił się tak daleko poza ten zasięg: pojedyncze dojrzałe drzewo wytwarza ogromne ilości skrzydlatych nasion (skrzydlaków), które wirując, odlatują daleko od drzewa macierzystego, a siewki na tyle dobrze znoszą cień, że potrafią się ukorzenić pod istniejącym baldachimem, czego niewiele innych szybko rosnących drzew potrafi dokonać. Royal Horticultural Society wprost zaznacza, że gatunek "w niektórych sytuacjach może stać się chwastem", a poza Europą jest już zadomowiony, a miejscami uznawany za inwazyjny, w części Ameryki Północnej, Australii i Nowej Zelandii. Jeśli w pobliżu rośnie już dojrzałe drzewo, spodziewaj się samosiewnych siewek w rabatach, rynnach i na skrajach trawnika co wiosnę.

Wybór stanowiska: drzewo na grunt, na którym nic innego nie chce rosnąć

To nie jest okaz do małego, miejskiego ogrodu. Pozostawiony samemu sobie osiąga ponad 12 m, zwykle 20-30 m, z szeroką, zaokrągloną koroną, która ostatecznie potrzebuje 8 m lub więcej prześwitu z każdej strony. Zarabia sobie na utrzymanie na stanowiskach, które odrzucają inne drzewa: toleruje pełne słońce lub półcień, dowolną ekspozycję oraz miejsca zarówno odsłonięte, jak i osłonięte. Radzi sobie też z szerokim zakresem gleb, pewną suszą i solną mgłą znad morza, dlatego jest standardowym wyborem do nadmorskich pasów osłonowych i odsłoniętych granic pól, gdzie bardziej delikatne drzewa zawodzą. Sadź go z dala od tarasów, podjazdów i rynien, ponieważ rosa miodowa mszyc i opadające nasiona szybko uprzykrzą życie wszystkiemu, co zaparkujesz lub postawisz pod drzewem.

Gleba, światło i podlewanie młodego drzewa

Dojrzałe drzewa rzadko potrzebują pomocy: mają głęboki system korzeniowy i w dużej mierze polegają na opadach. Świeżo posadzone drzewo to inna sprawa przez pierwsze dwa lub trzy lata. Podczas okresów suszy podlewaj strefę korzeniową obficie raz w tygodniu, zamiast skrapiać po trochu i często, a wokół pnia utrzymuj krąg ściółki z dala od kory, by ograniczyć konkurencję ze strony trawy i chwastów. Rodzaj gleby ma znacznie mniejsze znaczenie niż w przypadku większości drzew ozdobnych; gleba wapienna, gliniasta, ogrodowa i piaszczysta są wymieniane jako odpowiednie, a drzewo radzi sobie zarówno z odczynem kwaśnym, obojętnym, jak i zasadowym. Jedynym warunkiem, którego nie lubi, jest podtapianie, więc unikaj sadzenia w zagłębieniu, które pozostaje mokre przez całą zimę.

Częste, ale głównie kosmetyczne: rosa miodowa mszyc i czerń klonowa

Dwa problemy pojawiają się w pewnym momencie niemal na każdym klonie jaworze, i żaden z nich nie zasługuje na poważny niepokój. Mszyce jaworowe żywią się spodnią stroną liści przez całe lato i wydzielają lepką rosę miodową, która kapie na samochody, tarasy i wszystko inne pod koroną drzewa, często obrastając potem czarną, sadzawą pleśnią rozwijającą się na tym osadzie. Pod koniec lata na liściach często pojawia się czerń klonowa, czyli wypukłe, czarne plamy z żółtą obwódką, wywoływane przez grzyba Rhytisma acerinum. Royal Horticultural Society jest w tej kwestii jednoznaczne: czerń klonowa niemal wcale nie szkodzi drzewu i nie ma długofalowego wpływu na jego kondycję, nawet gdy powoduje nieco wcześniejsze opadanie liści. Grabienie i usuwanie opadłych liści jesienią to jedyny praktyczny krok, ponieważ dla żadnego z tych problemów nie ma fungicydu dostępnego dla ogrodników amatorów.

Choroba czarnej kory: wyjątek wywoływany upałem

W przeciwieństwie do czerni klonowej, choroba czarnej kory to prawdziwe zagrożenie, coraz częściej zgłaszane w miarę jak lata stają się gorętsze. Wywoływana przez grzyba Cryptostroma corticale, rozwija się wewnątrz kory drzew już osłabionych upałem i suszą, a potem ujawnia się jako warstwy czarnych, pylistych zarodników, gdy zewnętrzna kora się odspoi lub zostanie usunięta, często po okresie niezwykle upalnej pogody. Zaatakowane drzewa mogą podupaść i obumrzeć w ciągu jednego sezonu. Zarodniki stanowią też uznane zagrożenie dla zdrowia ludzi: wdychanie ich podczas piłowania czy rębakowania zainfekowanego drewna wiązano u narażonych pracowników z reakcją nadwrażliwości płuc, dlatego zainfekowane drewno powinno się obsługiwać we właściwie dobranej masce przeciwpyłowej i szybko usuwać, zamiast zostawiać w stosach do wyschnięcia.

Nasiona jaworu i ryzyko dla pasących się koni

Jeśli konie mają dostęp do padoku z klonem jaworem nad głową, potraktuj nasiona poważnie. Opadłe skrzydlaki i drobne siewki, które kiełkują z nich następnej wiosny, zawierają hipoglicynę A, toksynę mogącą wywołać miopatię atypową, szybki i często śmiertelny rozpad tkanki mięśniowej, udokumentowany w literaturze weterynaryjnej w Europie, Nowej Zelandii i Ameryce Północnej. Przypadki kumulują się jesienią, gdy nasiona pokrywają ziemię dywanem, oraz ponownie wiosną, gdy na tych samych padokach pojawiają się gęste maty siewek. Koszenie czy opryskiwanie siewek nie obniża wiarygodnie zawartej w nich toksyny, więc bezpieczniejszą reakcją jest ogrodzenie terenu pod drzewem i wokół niego w obu okresach ryzyka oraz fizyczne zbieranie opadłych nasion i siewek, zamiast polegania na wypasie czy koszeniu, by je usunąć. Baza roślin toksycznych i nietoksycznych ASPCA nie zawiera klonu jaworu, więc żadnego twierdzenia nie da się tam potwierdzić w żadną stronę dla kotów, psów czy koni; to ryzyko specyficzne dla koni pochodzi z odrębnych badań weterynaryjnych, a nie z wpisu ASPCA.

Cięcie, samosiew i inne częste błędy

Ponieważ rośnie szybko i toleruje mocne cięcie, klon jawor to jedno z niewielu dużych drzew regularnie głowionych lub prowadzonych na odrost w parkach i nasadzeniach przyulicznych, przycinanych do tych samych punktów co kilka lat, by kontrolować rozmiar, technika, która powinna zaczynać się, gdy drzewo jest młode, a nie być narzucona nagle dojrzałemu okazowi. Cięcie formujące w pierwszych latach, czyli usuwanie krzyżujących się, uszkodzonych lub źle umieszczonych gałęzi, gdy drzewo jest w zimowym spoczynku, ustala kształt na dekady naprzód. Najczęstszy błąd dotyczy nie samego drzewa, lecz tego, co rośnie pod nim: pominięcie corocznego obowiązku wyrywania siewek pozwala pojedynczemu drzewu macierzystemu skolonizować całą rabatę w ciągu kilku sezonów. Drugim częstym błędem jest posadzenie go jako okazu trawnikowego w małym ogrodzie, tylko po to, by po latach odkryć, że jego korzenie, cień i opadające resztki całkowicie przerosły dostępną przestrzeń.