Surmia wielkokwiatowa

Surmia wielkokwiatowa (Catalpa speciosa) kupiona jako niewielkie drzewko z doniczki w szkółce to zobowiązanie na długie lata: spodziewaj się szerokiego, szybko rosnącego drzewa o wysokości 12 do 21 m i rozpiętości korony 6 do 15 m w ciągu kilku dekad, większego i odporniejszego niż jej bliska krewna, surmia pospolita (Catalpa bignonioides). Kwitnie od późnej wiosny do wczesnego lata, kilka tygodni przed gatunkiem pospolitym, wonnymi białymi wiechami znaczonymi pomarańczowymi pasami i purpurowymi plamkami, a przez resztę sezonu nosi ogromne, sercowate liście, po czym zrzuca strąki przypominające fasolę, sięgające pół metra długości. To także drzewo, które całe pokolenie rolników ze środkowego zachodu USA sadziło hektarami na słupy do ogrodzeń, więc jeśli natrafisz na prosty, wysoki okaz wzdłuż starej granicy działki, jest spora szansa, że posadzono go tam celowo ponad sto lat temu.

Pochodzenie, naturalny zasięg i częste pomylenie

Plants of the World Online (Kew) podaje jako naturalny zasięg Catalpa speciosa środkową i wschodnią część USA po Utah, ale pierwotna ojczyzna tego drzewa była znacznie mniejsza: źródła doradztwa rolniczego lokalizują jej prawdziwe rodzime skupisko w zagłębieniu górnego Missisipi, pasie ciągnącym się przez południowe Illinois i Indianę, zachodni Kentucky i Tennessee, południowo-wschodnie Missouri i północno-wschodni Arkansas, gdzie rosła wzdłuż brzegów cieków wodnych i na żyznych terenach zalewowych. Wszędzie indziej, gdzie dziś rośnie, w tym na dużej części wschodnich i środkowych Stanów Zjednoczonych, pojawiła się dzięki ponad wiekowi celowych nasadzeń i samosiewu; North Carolina State Extension zaznacza, że niektórzy botanicy uważają ją za gatunek zawleczony, a nie rodzimy, tak daleko na wschodzie. Łatwo pomylić ją z surmią pospolitą (Catalpa bignonioides), której odrębny naturalny zasięg leży w całości poniżej, od wschodniego Teksasu po południową Georgię.

Czym surmia wielkokwiatowa różni się od surmii pospolitej

Oba gatunki sadzi się z niemal identycznych powodów i często są sprzedawane pod niewłaściwą nazwą, ale kilka stałych różnic pozwala je rozdzielić, gdy wiadomo, czego szukać.

University of Illinois Extension dodaje, że w większości przypadków są to subtelne różnice: surmia wielkokwiatowa ma zwykle nieco większe kwiaty z mniejszą liczbą purpurowych plamek i mniej kwiatów w wiesze, tępo zakończone nasiona z gęstszym owłosieniem brzeżnym oraz głębiej pobruzdowaną korę u dojrzałych osobników, ale żadna z tych cech osobno nie jest wiarygodna bez pozostałych.

Rozmiar i gdzie ją posadzić

Przede wszystkim zapewnij jej miejsce. Missouri Botanical Garden podaje dojrzałą rozpiętość korony na 6 do 15 m, pod nieregularną, otwarto-zaokrągloną do wąsko-owalnej koroną, na pniu, który sporadycznie może przekroczyć 21 m, a w rzadkich przypadkach zbliżyć się do 30 m w odpowiednich warunkach terenu zalewowego. Ta korona, w połączeniu z systemem korzeniowym na tyle rozległym, że drzewo bywa wykorzystywane do stabilizacji erodujących brzegów, wyklucza sadzenie blisko fundamentów, drenażu szamba czy wąskiego bocznego ogródka. Drewno jest miękkie i podatne na pękanie przy rozwidleniach gałęzi, więc otwarty, wystawiony na wiatr róg działki to również zły wybór; zachowaj też odległość od tarasów i podjazdów, ponieważ kwiaty, strąki i gałązki będą na nie opadać przez całe życie drzewa.

Boom „odpornej katalpy” z lat 70. XIX wieku

Surmia wielkokwiatowa zawdzięcza dziś swój szeroki zasięg konkretnemu epizodowi historycznemu. W latach 70. XIX wieku szkółkarz Robert Douglas promował Catalpa speciosa, sprzedawaną jako „odporna katalpa”, jako szybko rosnące źródło odpornych na gnicie podkładów kolejowych, a spekulanci obsadzili nią duże połacie środkowego zachodu USA, licząc na ten zysk. Plan z podkładami kolejowymi zawiódł: drewno, choć rzeczywiście odporne na rozkład w ziemi, jest zbyt miękkie i lekkie, by utrzymać szyny i wytrzymać ruch kolejowy. To, co się sprawdziło, to słupy do ogrodzeń. Rolnicy, którzy kupowali sadzonki z gołym korzeniem w wiązkach, przekonali się, że słupy z Catalpa speciosa, wbite prosto z ściętego pnia, mogą stać solidnie w ziemi przez ponad sto lat, a nasadzenia sprzedawane w tym celu są jednym z powodów, dla których gatunek dziś dobrze rośnie daleko poza swoim pierwotnym zasięgiem w dolinie Missisipi.

Kwiaty i strąki nasienne

Kwiaty otwierają się w wzniesionych wiechach o długości mniej więcej 10 do 20 cm, każdy dzwonkowaty kwiat jest biały z pomarańczowymi pasami i rozsianymi purpurowymi plamkami wewnątrz gardzieli, wonny i wytwarzany od późnej wiosny do wczesnego lata. To, co następuje, jest najbardziej pamiętną cechą drzewa: wąskie strąki przypominające fasolę, które wydłużają się przez lato aż do 50 do 56 cm, wyraźnie grubsze niż strąki gatunku pospolitego, zwisające w skupiskach i dające drzewu jego dawne przezwiska: drzewo cygarowe i indiańskie drzewo fasolowe. Strąki dojrzewają do ciemnobrązowej barwy jesienią i pękają wzdłużnie, uwalniając płaskie, skrzydlate, gęsto orzęsione nasiona. Ponieważ nasiona przemieszczają się z wiatrem i łatwo kiełkują na naruszonym gruncie, drzewo w pobliżu otwartego trawnika lub skraju pola będzie się samosiać co roku; grabuj lub koś to, czego nie chcesz mieć w ogrodzie.

Gleba, słońce i podlewanie

Pełne słońce daje najobfitsze kwitnienie, choć North Carolina State Extension zaznacza, że gatunek toleruje półcień, nawet zaledwie dwie godziny bezpośredniego światła. Jest wyjątkowo niewybredna co do gleby, tolerując glinę, ił oraz gleby bogate w materię organiczną, dobrze znosi zarówno grunt zasadowy, jak i, według Missouri Botanical Garden, stanowiska okazjonalnie podmokłe lub zalewane, choć najlepiej rośnie w wilgotnej, dobrze przepuszczalnej glebie gliniastej. Podlewaj młode drzewo obficie i regularnie przez pierwszy rok lub dwa sezony wegetacyjne, w czasie gdy zakorzenia się, gdy już się zadomowi, dojrzała surmia wielkokwiatowa toleruje prawdziwą suszę i nie wymaga rutynowego dodatkowego podlewania poza przedłużającymi się okresami suszy.

Rozmnażanie

Nasiona to najprostsza droga: Catalpa speciosa kiełkuje bez żadnego wstępnego przygotowania, choć kilka tygodni zimnej, wilgotnej stratyfikacji w lodówce poprawia wskaźnik kiełkowania, a siewki wysiane w wilgotnej, dobrze przepuszczalnej glebie wczesną wiosną wschodzą w ciągu kilku tygodni. Sadzonki półzdrewniałe pobrane pod koniec lata również dobrze się ukorzeniają, a gatunek można też rozmnażać z sadzonek korzeniowych, krótkich fragmentów pobranych późną zimą lub wczesną wiosną i ułożonych poziomo w wilgotnym podłożu do ukorzeniania, technika, którą szkółki stosowały podczas boomu na słupy ogrodzeniowe, by szybko namnażać wybrane drzewa.

Szkodniki, choroby i kruche drewno

Gąsienicą najbardziej skłonną do ogołocenia surmii wielkokwiatowej z liści latem jest larwa zawisaka katalpowego (Ceratomia catalpae), która nie żeruje na niczym innym; North Carolina State Extension wymienia też zawisaka tersa jako okazjonalnego żywiciela. Szkody wyrządzone przez oba gatunki mogą wyglądać dramatycznie, ogałacając gałąź lub więcej w ciągu kilku dni, ale zdrowe drzewo wypuszcza nowe liście i regeneruje się jeszcze w tym samym sezonie, a same gąsienice są cennym pokarmem dla ptaków i nietoperzy, a także cenioną przynętą wędkarską na południu USA. Presja chorobowa jest ogólnie niewielka: warto uważać na werticiliozę, a plamistość liści i mączniak prawdziwy to drobne, głównie kosmetyczne problemy. Prawdziwy słaby punkt drzewa ma charakter strukturalny, a nie biologiczny: to samo miękkie drewno, które kiedyś czyniło je słabym podkładem kolejowym, łatwo pęka przy wąskich rozwidleniach gałęzi, więc formuj młode drzewo do pojedynczego przewodnika, usuwaj wcześnie ciasne widlaste rozwidlenia w kształcie litery V, a koronę starszego drzewa sprawdzaj po każdej poważnej burzy.