Buk zwyczajny

Żywopłot bukowy, który w lutym wciąż trzyma spódnicę miedzianych, szeleszczących liści, wcale nie ma problemu ze zrzucaniem liści, robi dokładnie to, co robi Fagus sylvatica: podobnie jak spokrewniony z nim grab, buk zwyczajny jest marcescencyjny i zatrzymuje wiele martwych liści przy gałązkach od jesieni aż do wiosny, kiedy nowy przyrost w końcu je zrzuca. Ta jedna cecha, w połączeniu z tolerancją drzewa na kredowe wzgórza i całkowitą niechęcią do ciężkiej, podmokłej gliny, wyjaśnia zarówno to, dlaczego buk od wieków jest domyślnym żywopłotem formalnym w nizinnej Europie, jak i to, dlaczego marnieje w ogrodach, gdzie bezpieczniejszym wyborem byłby grab. Nieformowany staje się czymś zupełnie innym: jednym z największych rodzimych drzew leśnych w Europie, rzucającym cień tak gęsty, że pod nim niemal nic nie rośnie.

Pochodzenie i klasyfikacja

Fagus sylvatica należy do rodziny bukowatych, Fagaceae, w rzędzie bukowców Fagales, według GBIF Backbone Taxonomy. Plants of the World Online podaje jako naturalny zasięg Europę, od Wielkiej Brytanii i Skandynawii po Hiszpanię, Sycylię i Grecję, a na wschodzie przez Europę Środkową po Ukrainę i Turcję. W obrębie tego zasięgu jest to drzewo lasów nizinnych i wzgórzowych na dobrze przepuszczalnym podłożu, najliczniejsze na kredzie i wapieniu, a jako żywopłot, drzewo parkowe i aleja sadzone jest daleko poza tymi naturalnymi granicami od tak dawna, że w niemal każdym umiarkowanym ogrodzie sprawia dziś wrażenie gatunku rodzimego.

Dlaczego buk nie znosi mokrej gliny, a lubi kredę

Baza North Carolina State University Extension Gardener Plant Toolbox jest bezlitosna wobec jedynego prawdziwego ograniczenia tego drzewa: buk opisywany jest jako nietolerujący mokrych lub źle drenowanych gleb i słabo radzi sobie wszędzie tam, gdzie podłoże pozostaje zbite lub podmokłe, nawet krótkotrwale. Na kredzie, dobrze przepuszczalnej glebie gliniasto-piaszczystej, piasku lub płytkiej kamienistej glebie, kwaśnej do zasadowej, rośnie bez problemów i staje się jednym z najbardziej niezawodnych drzew okazowych lub żywopłotowych. Jest to profil odwrotny do graba pospolitego, Carpinus betulus, który toleruje ciężką glinę i chwilami wilgotne podłoże, czego buk w ogóle nie znosi; każdy, kto sadzi żywopłot graniczny na terenie, gdzie po deszczu stoi woda, uzyska dużo bardziej wybaczający efekt z grabem, podczas gdy buk jest lepszym wyborem na kredowych wzgórzach, suchych skarpach i każdym dobrze przepuszczalnym ogrodzie, gdzie jego delikatniejsza, srebrzysto-szara kora i gęstszy zimowy ekran są warte dodatkowej troski o glebę.

Leśny olbrzym i jego gęsty cień

Nieformowany Fagus sylvatica wyrasta na duże drzewo liściaste, osiągające w typowej uprawie mniej więcej 15-18 metrów wysokości i 11-15 metrów szerokości, o gęstej, owalnej do zaokrąglonej koronie wspartej na gładkiej, cynowoszarej korze, która pozostaje niepodzielona płytami czy szczelinami, jakie rozwijają się u dębu czy jesionu. Ta korona jest tu kluczowa: baldachim buka zamyka się tak szczelnie, że do runa leśnego dociera niewiele światła, a pod dojrzałym drzewostanem lub okazem zwykle jest niemal goła ziemia, co najwyżej wyścielona własną ściółką drzewa i garścią wiosennych efemeroidów kończących kwitnienie, zanim korona się zwrze. Wzrost klasyfikowany jest jako powolny, co po części tłumaczy, dlaczego stara aleja bukowa czy drzewostan sprawia wrażenie trwałego, niespiesznego krajobrazu, a nie czegoś niedawno posadzonego.

'Purpurea' i 'Pendula': forma purpurowa i płacząca

Grupa Atropurpurea, sprzedawana jako 'Purpurea' lub buk purpurowy, wypuszcza wiosną purpurowe liście, które latem łagodnieją w stronę zieleni, a jesienią przechodzą w miedź i żółć, na drzewie, które baza extension North Carolina State podaje jako 18-24 metry wysokości i 12-17 metrów szerokości, z takim samym zimowym zatrzymywaniem liści jak u gatunku wyjściowego. 'Pendula', buk płaczący, zachowuje wyprostowany pień centralny z głównymi konarami rozchodzącymi się poziomo, zanim gwałtownie opadną ku ziemi, osiągając mniej więcej 11-15 metrów wysokości i 6-12 metrów szerokości; młode drzewa zwykle wymagają palikowania, żeby utrzymać pęd przewodni pionowo, ponieważ pozostawiony samemu sobie pokrój płaczący rozrasta się bardziej wszerz niż w górę. Obie odmiany dzielą niechęć gatunku do mokrej, źle drenowanej gleby i jego powolne tempo wzrostu.

Sadzenie i strzyżenie żywopłotu bukowego

Sadź gołokorzeniowe pędy w okresie spoczynku, od jesieni do późnej zimy, dopóki gleba jest jeszcze do obróbki, w rozstawie 45-60 cm w pojedynczym rzędzie albo naprzemiennie w podwójnym rzędzie dla szybciej zagęszczającego się ekranu. Jedno cięcie w sierpniu, gdy tegoroczny przyrost już zdrewnieje, to zabieg, który utrwala miedziany, zatrzymujący liście żywopłot, dla którego uprawia się buka; przycięty wcześniej w sezonie żywopłot zrzuca liście czysto, jak zwykła roślina liściasta, zamiast trzymać je przez zimę. Unikaj mocnego cięcia w stare drewno podczas najzimniejszych tygodni zimy, kiedy mróz może uszkodzić odsłonięte rany po cięciu, i nigdy nie sadź na terenie, który pozostaje mokry po deszczu, bez względu na to, jak dobrze reszta stanowiska odpowiada bukowi.

Choroba kory buka i stres suszowy w gorące lata

Choroba kory buka to problem dwuetapowy: czerwiec bukowy kolonizuje korę i otwiera drogę grzybowi wywołującemu raka, który z czasem może obrączkować i zabić osłabione gałęzie albo całe drzewa. RHS wymienia ją wśród okazjonalnych problemów drzewa, obok hub i mączniaka prawdziwego, a buk europejski jest na ogół dotknięty tym kompleksem chorobowym mniej dotkliwie niż buk amerykański, który zdziesiątkował po dotarciu do Ameryki Północnej, choć nie jest odporny całkowicie. Drugą realną słabością jest upał: buk, który po ukorzenieniu radzi sobie ze zwykłym okresem suszy, w gorące, suche lato może mimo to cierpieć na przypalenie liści, przedwczesne jesienne barwienie i zamieranie gałęzi, a blisko po sobie następujące gorące lata robią więcej skumulowanych szkód niż jedno pojedyncze, ponieważ drzewu zostaje mniej rezerw, żeby zregenerować się przed nadejściem kolejnego stresu.

Bukiew i lata nasienne

Małe, kolczaste owocnie, które pękają jesienią, kryją w sobie po dwie trójkątne bukwie, jadalne dla ludzi w niewielkich ilościach i ważne źródło pokarmu dla dzikich zwierząt tam, gdzie rosną dojrzałe drzewa. Buk rzadko wydaje znaczący plon przed około 30. rokiem życia, a nawet dojrzałe drzewa nie owocują obficie co roku: produkcja kwiatów i nasion bywa zwykle obfita tylko w latach następujących po gorącym, słonecznym, suchym lecie, i rzadko dwa lata z rzędu. Fagus sylvatica nie figuruje na listach roślin toksycznych ani nietoksycznych ASPCA dla kotów, psów ani koni, więc na podstawie tego źródła nie można stwierdzić bezpieczeństwa dla zwierząt domowych w żadną stronę.