Bluszcz pospolity

Bluszcz pospolity (Hedera helix) rzadko pojawia się na zaproszenie: rozłóg wkrada się pod ogrodzeniem albo fragment przyjeżdża w partii ziemi ogrodowej, a w ciągu jednego sezonu pnie się już po każdej pionowej powierzchni, jaką znajdzie. GBIF podaje jako uznaną nazwę Hedera helix L., z rodziny araliowatych (Araliaceae), a samoprzyczepne pnącze o trój- do pięciolobowych, ciemnozielonych liściach, które większość ludzi ma przed oczami, to tylko pierwszy akt tej rośliny. Przy wystarczającej wysokości i ilości światła bluszcz przechodzi w drugą, zupełnie inną formę wzrostu, która kwitnie, owocuje i całkowicie przestaje się piąć, co po części tłumaczy, dlaczego ten sam gatunek jest jednocześnie prawdziwym dobrodziejstwem dla dzikiej przyrody i wymienionym chwastem leśnym, zależnie od miejsca, w którym rośnie.

Dwa życia w jednej roślinie: młodociane pnącze, dorosły krzew

W fazie młodocianej bluszcz wypuszcza długie pędy, które szukają pionowych powierzchni i szybko rosną w górę, czepiając się korzeniami przybyszowymi, a nie wąsami czepnymi; liście na tym etapie zachowują znajomy, trój- do pięciolobowy kształt, są grube i ciemnozielone, na pędach, które ukorzeniają się wszędzie tam, gdzie dotkną kory, drewna czy muru. RHS zaznacza, że przejście w fazę dorosłą następuje zwykle po około dziesięciu latach pięcia się, gdy pęd dotrze do wystarczającej ilości światła blisko szczytu podpory: liście tracą loby i stają się gładkie, eliptyczne lub romboidalne, pędy przestają wytwarzać korzenie przybyszowe i grubieją, zamieniając się w krzaczasty, samodzielnie stojący krzew, a kwitnie i owocuje wyłącznie to dorosłe drewno. Szkółki sprzedają tę dorosłą formę osobno jako 'Arborescens', zaokrąglony krzew, który nigdy się nie pnie i co roku niezawodnie kwitnie, rozmnażany z sadzonek pobieranych specjalnie z dojrzałych, kwitnących pędów, a nie z pnących się młodocianych pędów, które większość ludzi ma na myśli, gdy myśli o bluszczu.

Korzenie przybyszowe a spór o mury

Korzenie przybyszowe bluszczu nie zachowują się jak prawdziwe korzenie u jego podstawy: przyklejają drobne włośniki do każdej powierzchni, jakiej dotkną, wyłącznie dla wsparcia, a RHS wyraźnie stwierdza, że nie są w stanie wwiercić się w solidny mur. Dobrze spoinowana cegła, gęsty kamień czy nienaruszony tynk zwykle przetrwają lata pokrycia bluszczem bez uszkodzeń, a RHS zaznacza, że znaczna część szkód przypisywanych bluszczowi na solidnej ścianie w rzeczywistości powstaje, gdy ustabilizowany, mocno przyklejony kobierzec zostaje siłą zerwany, zamiast pozostawiony na miejscu lub ucięty u podstawy, by stopniowo obumrzeć. Prawdziwe ryzyko dotyczy murów, które już są w złym stanie: na kruszącej się zaprawie wapiennej, popękanych spoinach czy luźnym tynku RHS zaznacza, że korzenie przybyszowe mogą wnikać w istniejące szczeliny i powiększać je w miarę wzrostu rośliny, i to właśnie w tej sytuacji warto trzymać bluszcz z dala, a nie na solidnym, dobrze utrzymanym murze.

Na drzewie: ciężar, ukryta zgnilizna, a nie dusiciel

Wbrew swojej opinii, bluszcz pospolity nie jest pasożytem i nie dusi zdrowego drzewa: jego korzenie przybyszowe przyczepiają się do kory wyłącznie dla wsparcia, nie pobierając z pnia ani wody, ani składników odżywczych, a energiczne, dojrzałe drzewo zwykle może nosić pełne pokrycie przez lata bez wymiernych szkód. Prawdziwy koszt ujawnia się na drzewach, które już są osłabione. RHS zaznacza, że dodatkowy ciężar gęstego płaszcza bluszczu może zdestabilizować koronę chorego drzewa, zwłaszcza w warunkach wietrznych, a gołe drzewo, które przetrwałoby burzę, może się przewrócić pod dodatkowym „żaglem” zimozielonych liści, których wcześniej nie nosiło. Bardziej praktycznym problemem dla konkretnego drzewa jest to, że gęsty płaszcz bluszczu całkowicie zasłania pień: RHS ostrzega, że wzrost bluszczu może ukrywać ubytki i inne oznaki zgnilizny, przez co drzewo może stać się niebezpieczne, zanim ktokolwiek to zauważy. Arboryści rutynowo przycinają bluszcz do gołego drewna u podstawy każdego drzewa, które muszą skontrolować, niezależnie od tego, czy drzewo poza tym dobrze się rozwija.

Trzymanie bluszczu z dala od rynien i dachów

Pozostawiony bez kontroli, ostrzega RHS, pełzające pędy bluszczu mogą unosić okapniki i dachówki oraz wrastać w rynny, kominy i przestrzenie dachowe, gdzie uwięziona wilgoć i ściółka liściowa wyrządzają dużo więcej szkód niż bluszcz na ścianie kiedykolwiek by wyrządził. Rozwiązanie jest rutynowe, a nie dramatyczne: przejdź przez roślinę sekatorem lub nożycami do gałęzi raz lub dwa razy w roku i przytnij każdy przyrost zmierzający w stronę rynien, okien, kominów, dachów czy dekoracyjnych wykończeń muru, na długo zanim pęd dotrze do linii dachu. Wyłapanie nowego przyrostu na wysokości głowy to kilka minut pracy; uwolnienie ustabilizowanego kobierca, który już wcisnął się pod dachówki lub zapchał rynnę korzeniami i liśćmi, to już naprawa.

Późnosezonowe koło ratunkowe dla dzikiej przyrody

To wyłącznie dorosły, kwitnący przyrost zapewnia bluszczowi opinię jednej z najcenniejszych roślin ogrodowych dla dzikiej przyrody. Jego płaskie grona drobnych, zielonkawo-żółtych kwiatów otwierają się od września do listopada, dokładnie wtedy, gdy większość innych źródeł nektaru na dany rok już się skończyła, a RHS nazywa je nieocenionym, późnym źródłem pyłku i nektaru dla pszczół, bzygowatych i innych owadów zapylających wciąż aktywnych jesienią. Bogate w tłuszcz czarne jagody, które pojawiają się później, dojrzewają przez całą zimę i przeprowadzają ptaki przez najchudsze miesiące, a samo zimozielone pokrycie stanowi siedlisko lęgowe.

• Jagody: zjadane przez kosy, zięby, drozdy, synogarlice, szpaki, jemiołuszki i gołębie
• Osłona lęgowa: preferowane miejsce dla płochaczy pokrzywnic, muchołówek, strzyżyków i rudzików
• Ulistnienie: źródło pokarmu dla gąsienic kilku gatunków motyli dziennych i nocnych

RHS podaje konkretną liczbę: w Wielkiej Brytanii odnotowano ponad 140 gatunków owadów i 17 gatunków ptaków żerujących na bluszczu, co jest jednym z powodów, dla których ogrodnicy dbający o przyrodę zostawiają w spokoju stary, porośnięty bluszczem mur lub drzewo, nawet gdy usuwają go gdzie indziej.

W domu: odmiany pstrolistne i przędziorki

Uprawiany jako roślina doniczkowa, bluszcz to zwykle jedna z odmian pstrolistnych, form o kremowych, białych lub żółtych brzegach, wybieranych ze względu na jaśniejszy, bardziej świetlisty liść niż u czystego gatunku. Ta pstrolistność jest łakoma na światło: trzymaj pstrolistny bluszcz w jasnym, rozproszonym świetle, a wzór się utrzyma, ale przenieś go w ciemniejsze miejsce, a nowy przyrost zwykle wraca jednolicie zielony, ponieważ czysto zielona tkanka rośnie szybciej niż tkanka wzorzysta. Clemson Cooperative Extension zaleca pozwolić górnym około 1,3 cm podłoża wyschnąć między podlewaniami i ostrzega, że ciepłe, suche powietrze ogrzewanego domu to dokładnie warunki, jakie preferują przędziorki; pierwszym objawem jest zwykle delikatna pajęczynka na spodniej stronie liści, a nie same roztocza, a cotygodniowe spłukanie obu stron liści pod prysznicem często wystarcza, by lekka inwazja nie przerodziła się w taką, która wymaga akarycydu.

Inwazyjny chwast na północno-zachodnim wybrzeżu Pacyfiku i jak go usunąć

Poza uprawą bluszcz pospolity jest jednym z bardziej dotkliwych chwastów w lasach północno-zachodniego wybrzeża Pacyfiku. Oregon State University Extension wymienia go wśród najgorszych roślin inwazyjnych regionu: ptaki przenoszą jego czarne jagody na tereny dzikie, a tam, gdzie pnącze się zadomowi, tworzy gęsty, zimozielony kobierzec na dnie lasu, który dusi rodzime rośliny okrywowe i nie pozwala siewkom drzew nigdy dotrzeć do światła, zanim jeszcze wespnie się w korony już rosnących tam drzew. Usunięcie ustabilizowanej rośliny z drzewa nie wymaga wykopania całego systemu korzeniowego dojrzałego pnącza. Metoda Clemson Cooperative Extension polega na przecięciu każdego pędu pnącego się po pniu na wygodnej wysokości roboczej, poluzowaniu i ściągnięciu przyrostu poniżej cięcia oraz pozostawieniu w spokoju odcinka wciąż przyczepionego powyżej: odcięty od korzeni obumiera w miejscu w ciągu kolejnych tygodni, szybciej w gorącą, suchą pogodę, i sam odpada, zamiast trzeba go ściągać z wysokości.

Toksyczny dla zwierząt domowych i dla skóry

ASPCA wymienia bluszcz pospolity jako toksyczny dla kotów, psów i koni, wskazując triterpenoidową saponinę hederageninę jako czynnik toksyczny w liściach, a wśród zgłaszanych objawów wymienia wymioty, ból brzucha, ślinienie się i biegunkę; liście zawierają więcej tego związku niż jagody, ale oba należy trzymać z dala od zwierząt, które gryzą rośliny doniczkowe lub ścinki ogrodowe. Sok stwarza osobny problem dla osób, które się nim zajmują: może wywołać kontaktowe zapalenie skóry na odsłoniętej skórze, a Clemson Cooperative Extension zaleca rękawice i koszulę z długim rękawem dla każdego, kto przycina lub usuwa bluszcz, zwłaszcza w upalne dni, gdy pot zwiększa ryzyko reakcji.