Dziwaczek jalapa

Mirabilis jalapa trzyma swoje lejkowate kwiaty zamknięte przez cały upalny dzień i rozwija je dopiero późnym popołudniem, wydzielając słodki zapach, który niesie się po zmroku, i właśnie dlatego sprzedawana jest jako dziwaczek jalapa albo „kwiat czwartej po południu”. Wyrasta z grubego, bulwiastego korzenia zachowującego się jak korzeń dalii: w łagodnym klimacie może żyć latami, a tam, gdzie zimy są ostrzejsze, można ją wykopać i przechować w domu. Pojedyncza roślina regularnie nosi jednocześnie kwiaty w dwóch lub trzech różnych kolorach, część jednolitych, część w paski lub cętki, więc żadne dwa okazy nie wyglądają identycznie. Wystarczy jej słoneczne, osłonięte miejsce i zwykła ziemia ogrodowa, wymaga bardzo niewiele więcej, choć nasiona i korzenie są toksyczne i warto trzymać je z dala od dzieci i ciekawskich zwierząt.

Pochodzenie i nazwa zapożyczona od meksykańskiego miasta

Plants of the World Online umieszcza rodzimy zasięg Mirabilis jalapa od Meksyku po Nikaraguę, a NC State Extension opisuje ten sam szeroki zasięg jako Meksyk po Amerykę Środkową. Epitet gatunkowy w ogóle nie opisuje kwiatu: Missouri Botanical Garden zaznacza, że odnosi się do Jalapy, dawnej nazwy Xalapy w meksykańskim stanie Veracruz, miejsca, z którym roślinę długo kojarzono, a nie do jakiejś cechy botanicznej. GBIF podaje jako nazwę zaakceptowaną Mirabilis jalapa L., z rodziny Nyctaginaceae, czyli rodziny dziwaczkowatych, obok starszych synonimów takich jak Jalapa officinalis i Jalapa congesta, które pojawiają się w tekstach historycznych, ale nie są już używane.

Kwiaty, które otwierają się według własnego harmonogramu

Lejkowate, pięciopłatkowe kwiaty skupiają się tam, gdzie liście łączą się z łodygą, i według Missouri Botanical Garden otwierają się po południu lub w bardzo pochmurne dni, po czym zamykają się z powrotem następnego ranka. NC State Extension zaznacza, że kwiaty odwiedzają kolibry i ćmy, oba te zwierzęta aktywne o zmierzchu, co pokrywa się ze zwyczajem kwiatu otwierania się dokładnie wtedy, gdy dzienni zapylacze ustępują miejsca nocnym. Zapach jest najsilniejszy wieczorem i to jeden z głównych atutów rośliny na taras czy ścieżkę używaną po zachodzie słońca, choć pojedynczy kwiat rzadko trwa dłużej niż jedną noc.

Jedna roślina, kilka kolorów

RHS opisuje kwiaty jako występujące w szerokiej gamie kolorów, czasem dwubarwne, a w praktyce ta zmienność ujawnia się na pojedynczej roślinie, a nie tylko między różnymi torebkami nasion. Często widuje się białe, różowe, magenta, żółte i czerwone kwiaty otwierające się razem na tych samych pędach, przy czym część z nich jest w paski lub cętki, a nie jednolita. Nasiona zebrane z wielobarwnej rośliny nie odtworzą wiernie dokładnej mieszanki kolorów rodzica, dlatego ogrodnicy, którzy chcą uzyskać konkretne zestawienie barw, zwykle rozmnażają roślinę przez podział bulwy, a nie liczą na samosiewne siewki.

Wybór stanowiska: słońce, gleba i osłona

NC State Extension podaje jako odpowiednie stanowisko pełne słońce do półcienia, a RHS jest bardziej konkretny i zaleca osłonięte miejsce od strony południowej, w pełnym słońcu, chronione przed zimnym, wysuszającym wiatrem. Gleba powinna być bogata w próchnicę, wilgotna, ale przepuszczalna; RHS zaznacza, że roślina toleruje gleby kredowe, gliniaste i piaszczyste, zarówno kwaśne, zasadowe, jak i obojętne, co czyni ją wyrozumiałą wobec niemal każdej grządki, o ile woda nie zalega przy korzeniach. Miejsce przy ciepłej ścianie czy ogrodzeniu wydłuża osłonięty mikroklimat, który ta wrażliwa bylina docenia wraz z nadejściem jesieni.

Podlewanie i nawożenie

Utrzymuj glebę równomiernie wilgotną, gdy młode rośliny budują system korzeniowy, a potem nieco zmniejsz podlewanie, gdy się już zadomowią, ponieważ NC State Extension ocenia ten gatunek jako umiarkowanie odporny na suszę. Doniczki wysychają szybciej niż otwarty grunt i wymagają częstszego sprawdzania w letnie upały. Lekkie, zbilansowane nawożenie co kilka tygodni wspiera regularne kwitnienie bez bujnego, wylegającego wzrostu, do którego skłania rośliny z tej rodziny nadmiar azotu.

Przechowywanie bulwy zimą

RHS ocenia mrozoodporność Mirabilis jalapa na H3, co oznacza, że korzeń przetrwa na zewnątrz tylko w rejonach nadmorskich lub innych o łagodnym klimacie, mniej więcej odpowiadającym strefom USDA 9a-10b, które NC State Extension podaje dla tego gatunku uprawianego jako bylina. Tam, gdzie zimy są ostrzejsze, potraktuj bulwę tak, jak hodowca traktuje bulwę dalii: gdy pierwszy przymrozek zaczerni liście, albo mocno okryj karpę ściółką i licz na najlepsze w strefie granicznej, albo wykop korzeń, pozwól mu wyschnąć i przechowaj w chłodnym, wolnym od mrozu miejscu, aż ziemia znów się ogrzeje na wiosnę. Rośliny uprawiane w dużych pojemnikach można po prostu przenieść pod dach na zimę zamiast je wykopywać.

Samosiew i rozmnażanie

RHS wymienia dwie drogi rozmnażania: siew nasion wczesną wiosną i kiełkowanie w temperaturze 13-18°C, albo podział bulwy wiosną, zanim ruszy nowy wzrost. Missouri Botanical Garden dodaje, że namoczenie nasion na noc przyspiesza kiełkowanie. Pozostawiony samemu sobie dziwaczek chętnie wysiewa się sam, a NC State Extension ostrzega, że może rozsiewać się na tyle intensywnie, że stanie się chwastem, dlatego ogrodnik, który chce utrzymać nasadzenie pod kontrolą, powinien usuwać przekwitłe kwiatostany, zanim zawiążą się torebki nasienne, albo posadzić roślinę tam, gdzie samosiejka nie będzie problemem.

Toksyczność: nasiona i korzenie wymagają ostrożności

NC State Extension ocenia Mirabilis jalapa jako toksyczną o niskiej dotkliwości, z nasionami i korzeniami jako częściami toksycznymi, zdolnymi wywołać ból brzucha, nudności, wymioty i biegunkę po spożyciu, a przy dotykaniu korzeni podrażnienie skóry. RHS idzie dalej, oznaczając roślinę jako szkodliwą po spożyciu i zalecając rękawice ochronne przy pracy z nią. Własna lista roślin toksycznych i nietoksycznych ASPCA, sprawdzona bezpośrednio pod kątem wpisów dotyczących psów i kotów, nie zawiera osobnego hasła dla dziwaczka, Mirabilis jalapa, ani „marvel of Peru”, więc z tego źródła nie ma jednoznacznego werdyktu dla zwierząt domowych w żadną stronę. Biorąc pod uwagę udokumentowaną toksyczność dla ludzi wynikającą z korzeni i nasion, najbezpieczniej jest traktować bulwę i wszelkie nasiona jako niedostępne dla dzieci i zwierząt oraz myć ręce po dzieleniu lub dotykaniu korzeni.