Bożodrzew gruczołowaty

Drzewo, które wypuszcza nowe pędy dziesięć metrów od ściętego pnia, obsiewa się w każdej szczelinie chodnika w promieniu przecznicy i wydziela cierpki zapach spalonego masła orzechowego po złamaniu gałązki, prawie nigdy nie jest gatunkiem posadzonym celowo. Jeśli patrzysz na duże liście złożone o gładkich listkach i wyczuwasz ten niepomylny odór, najprawdopodobniej masz przed sobą Ailanthus altissima, bożodrzew gruczołowaty. Ten poradnik wyjaśnia, jak go rozpoznać, dlaczego jest zakazany lub ograniczony na dużej części Europy i Ameryki Północnej, i jak go poprawnie usunąć, ponieważ ścięcie go w oczywisty sposób jest zwykle jedną rzeczą, która sprawia, że rozprzestrzenia się jeszcze szybciej.

Pochodzenie i jak stał się problemem gdzie indziej

Bożodrzew gruczołowaty pochodzi z Chin i Tajwanu. Przewożono go po świecie jako szybko rosnące, wytrzymałe drzewo cienioznośne, które rośnie niemal wszędzie, w tym na terenach zbombardowanych miast i przemysłowych nieużytkach, i to właśnie ta wytrzymałość pozwoliła mu uciec z ogrodów i nasadzeń przyulicznych wszędzie tam, gdzie go wprowadzono. Obecnie znajduje się na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii, obowiązującej od 2019 roku, która zakazuje jego sprzedaży, sadzenia i celowego rozprzestrzeniania we wszystkich państwach członkowskich UE. W Stanach Zjednoczonych jest regulowany lub uznawany za chwast w wielu stanach, a zarządcy terenów od Alp po Appalachy co roku wydają realne pieniądze tylko po to, by powstrzymać go wzdłuż dróg, linii kolejowych i brzegów rzek.

Rozpoznawanie: liście, kora i ten zapach

Liście są pierzastozłożone, długości 30 do 90 cm, z 10 do 40 lancetowatymi listkami o gładkich brzegach, z wyjątkiem jednego lub dwóch tępych ząbków przy nasadzie, każdy z małym gruczołem ukrytym pod spodem. Młoda kora jest gładka i brązowo-zielona; na dojrzałym pniu staje się jasnoszara, o fakturze często porównywanej do skórki melona kantalupa. Najszybszym potwierdzeniem jest zapach: rozgnieć listek lub złam gałązkę, a wydzieli się silny, nieprzyjemny odór, często opisywany jako zjełczały lub przypominający spalone masło orzechowe, niepodobny do niczego, co wydziela rodzime drzewo. Drzewa są albo męskie, albo żeńskie. Kwiaty męskie otwierają się w małych żółto-zielonych kiściach na początku lata i dokładają do powietrza swój własny nieprzyjemny zapach; drzewa żeńskie wypuszczają potem ciężkie kiście skręconych, papierowatych, jednoskrzydłych skrzydlaków, które brązowieją i często pozostają na drzewie aż do zimy.

Bożodrzew gruczołowaty a sumak i orzech czarny

Kształt liścia stale wprowadza ludzi w błąd. Rodzime sumaki (rodzaj Rhus) mają w pełni ząbkowane brzegi listków i noszą drobne, omszone, czerwone pestkowce w wyprostowanych kiściach, które utrzymują się przez zimę, zupełnie inaczej niż gładkie listki i papierowate skupienia nasion bożodrzewu. Orzech czarny i hikora również mają ząbkowane listki; przetnij młodą gałązkę, a orzech ukaże komorowy rdzeń o czystym, cytrusowym zapachu, podczas gdy bożodrzew ma jednolity, gąbczasty rdzeń i ten cierpki zapach. Przesuń palcem po brzegu listka, zanim sięgniesz po piłę: gładki, z jednym lub dwoma ząbkami przy nasadzie, oznacza bożodrzew, w pełni ząbkowany oznacza rodzime drzewo, które warto zachować.

Dlaczego to nie jest drzewo do zachowania czy sadzenia

Bożodrzew gruczołowaty wytwarza związki allelopatyczne, w tym ailantonę, które przenikają do gleby i hamują kiełkowanie oraz wzrost innych roślin wokół siebie, co jest jednym z powodów, dla których tworzy gęste, niemal jednogatunkowe skupiska. Pojedyncze drzewo żeńskie może w ciągu roku zrzucić kilkaset tysięcy nasion rozsiewanych przez wiatr, a ustabilizowane drzewa wypuszczają korzeniowe odrosty nawet 15 metrów od pnia, zdolne wybić się przez pęknięcia w podjazdach, przyłącza kanalizacyjne i fundamenty budynków. Toleruje zbitą, ubogą, kamienistą lub zasadową glebę oraz pełne miejskie zanieczyszczenie bez utraty tempa wzrostu, i właśnie dlatego świetnie radzi sobie na zaniedbanych obrzeżach, gdzie nic go nie powstrzymuje.

Dlaczego czerwiec plamisty pogarsza sytuację

Bożodrzew gruczołowaty jest preferowanym żywicielem czerwca plamistego (Lycorma delicatula), inwazyjnego owada z grupy pluskwiaków, obecnego już w coraz większej liczbie stanów USA, żerującego na winorośli, drzewach pestkowych i wielu drzewach liściastych. Dorosłe osobniki wyraźnie preferują bożodrzew do żerowania i składania jaj, mimo że potrafią przetrwać na innych żywicielach, dlatego służby doradztwa rolniczego w dotkniętych regionach traktują usuwanie pobliskiego bożodrzewu jako jeden z elementów zintegrowanego zwalczania czerwca, obok monitoringu i celowanego stosowania insektycydów na pozostałych żywicielach. Posesja z pozostawionym bożodrzewem to magnes na owada, który potem przeniesie się na sąsiednią winorośl, drzewa owocowe i drzewa liściaste.

Sok, trociny i podrażnienie skóry

Praca z ściętym drewnem, sokiem lub trocinami może wywołać kontaktowe zapalenie skóry; zwykłym wyzwalaczem jest kontakt soku z uszkodzoną skórą, a przypadki podrażnień skóry po cięciu lub usuwaniu bożodrzewu są udokumentowane w literaturze arborystycznej. Duża ilość pyłku z kwiatów męskich może też w sezonie wywoływać reakcje alergiczne. Przy cięciu lub pracy przy pniu noś rękawice i długie rękawy, a odsłoniętą skórę umyj od razu po pracy. ASPCA nie umieszcza bożodrzewu gruczołowatego w swojej bazie roślin toksycznych ani nietoksycznych, więc nie można w żadną stronę poprzeć twierdzenia o jego toksyczności dla kotów, psów czy koni; zachowaj wobec soku tę samą podstawową ostrożność, jaką stosowałbyś wobec każdego drzewa znanego z podrażniania skóry.

Jak go usunąć, nie pogarszając sytuacji

Ścięcie pnia bez jego zabezpieczenia to najczęstszy i zarazem najbardziej kontrproduktywny ruch: ścięty bożodrzew zwykle odpowiada dziesiątkami nowych odrostów z pnia i korzeni, zamieniając jeden pień w gęstwinę. Metoda, która naprawdę działa, łączy cięcie z herbicydem, nakładanym na żywą tkankę, i wymaga trafienia w odpowiedni moment. Przy pędach o średnicy poniżej około 15 cm dobrze sprawdza się aplikacja na korę u podstawy; przy grubszych pniach bardziej niezawodna jest metoda nacięć wokół pnia z bezpośrednim wprowadzeniem herbicydu w płytkie, skierowane w dół nacięcia. Termin ma tak samo duże znaczenie jak sam środek: zabiegi wykonuj od połowy lata do początku jesiennego przebarwiania liści, gdy drzewo aktywnie transportuje cukry w dół, do korzeni, dzięki czemu herbicyd wędruje razem z nimi. Zabieg wykonany wiosną lub zimą zabija jedynie część nadziemną i wywołuje nową falę odrostów. Małe siewki można wyrywać ręcznie, ale tylko wtedy, gdy gleba jest na tyle miękka, żeby wyjąć cały korzeń; każdy odłamany fragment korzenia pozostawiony w ziemi może odbić. Zaplanuj monitorowanie i ponowne zabiegi na odrostach przez dwa do trzech sezonów wegetacyjnych po głównym zabiegu, nie tylko przez jeden.

Częste błędy

Najczęstszym błędem jest sięgnięcie po piłę spalinową przed herbicydem, co zamiast usunąć drzewo, mnoży jego pędy. Drugim jest opryskiwanie wiosną, bo wtedy wykonuje się inne prace ogrodowe, co marnuje zabieg tylko na część nadziemną. Trzecim jest błędna identyfikacja w obie strony: wyrywanie rodzimego sumaka lub młodego orzecha wziętego za bożodrzew, albo pozostawienie prawdziwego bożodrzewu w spokoju, bo wzięto go za jedno z tych drzew. Czwartym jest zajmowanie się tylko widocznym pniem przy linii ogrodzenia, podczas gdy korzeniowe odrosty wciąż wybijają z tego samego systemu korzeniowego metry dalej, czasem na sąsiedniej posesji, więc pełne usunięcie zwykle oznacza wyśledzenie i zabezpieczenie każdego połączonego odrostu, a nie tylko pnia macierzystego.