Leszczyna pospolita

Corylus avellana to leszczyna pospolita europejskich żywopłotów, krzew stojący za żółtymi kotkami zwisającymi z nagiego drewna w styczniu i orzechami laskowymi dojrzewającymi w liściastych łuskach na początku jesieni. Rośnie jako kilka pędów z jednej nasady, a nie jako pojedynczy pień, osiąga według RHS 4-8 m wysokości i szerokości, i po zadomowieniu wymaga bardzo niewiele: zwykłej, dobrze przepuszczalnej gleby, stanowiska z dala od najsilniejszych mrozów oraz drugiej, genetycznie odmiennej leszczyny w pobliżu, ponieważ pojedyncza roślina zapyla się sama tylko sporadycznie i rzadko wydaje wart uwagi plon orzechów.

Skąd pochodzi leszczyna i co właściwie uprawiasz

Baza taksonomiczna GBIF przyjmuje Corylus avellana L. jako właściwą nazwę, umieszczając ją w rodzinie brzozowatych, Betulaceae, w rzędzie bukowców, Fagales. Plants of the World Online z Kew podaje jako zasięg rodzimy Europę po Kaukaz, a w tym zasięgu roślina rośnie dziko wzdłuż skrajów lasów, żywopłotów i zalesionych zboczy na długo, zanim ktokolwiek zaczął ją sadzić dla orzechów. Gatunek obejmuje szeroki wachlarz form: zwykłą leszczynę żywopłotową uprawianą dla drewna i dzikiej przyrody, nazwane odmiany orzechów laskowych i filbert wyselekcjonowane pod kątem wielkości i smaku orzechów, formy o purpurowych liściach, takie jak 'Fuscorubra', oraz leszczynę kręconą, Corylus avellana 'Contorta', której spiralnie skręcone pędy przyniosły jej nagrodę RHS Award of Garden Merit i grono wielbicieli wśród florystów, a nie plantatorów orzechów. Wszystkie mają te same podstawowe wymagania opisane poniżej.

Stanowisko, gleba i światło

RHS zaleca lekką, piaszczystą, dobrze przepuszczalną glebę o pH 6,5-7,5, w pełnym słońcu lub lekkim cieniu, osłoniętą od najsilniejszego wiatru i z dala od kieszeni mrozowych, gdzie zimne powietrze zalega w bezwietrzne noce. Kreda, less i piasek jej odpowiadają, a glebę zasadową toleruje lepiej niż większość krzewów owocowych, dlatego tak często pojawia się na kredowych wzgórzach. Oprzyj się pokusie zbytniego wzbogacania gleby: RHS wprost ostrzega, że zbyt żyzne podłoże popycha roślinę w stronę wzrostu liściowego kosztem kwiatów i orzechów, więc pomiń bogaty kompost i intensywne nawożenie, które doceniają inne krzewy owocowe.

Sadzenie i pierwsze lata

Sadź gołokorzeniową leszczynę między listopadem a marcem, w okresie spoczynku, ubijając ją na tej samej głębokości, na jakiej rosła w rzędzie szkółkarskim, i ściółkując wokół, ale nie przy samej nasadzie, by zatrzymać wilgoć. Coroczna dawka zrównoważonego nawozu w ilości około 70 g na metr kwadratowy późną zimą wystarcza; więcej działa na niekorzyść. Podlewaj podczas suszy przez pierwsze dwa lata, w czasie gdy korzenie się rozrastają, a potem odpuść i pozwól, by na większości gleb pracowały opady. Przy odpowiednim partnerze nieformowana leszczyna jest zdolna do pierwszego lekkiego plonu w ciągu trzech lub czterech lat, choć krzew formowany z otwartym środkiem, opisany poniżej, owocuje bardziej niezawodnie niż pozostawiony samemu sobie.

Kotki i zapylanie: dlaczego samotna leszczyna często nie owocuje

Leszczyna nosi obie płcie na tej samej roślinie, ale trzyma je osobno: długie żółte kotki męskie roznoszące pyłek na wietrze i drobne kwiaty żeńskie, niewiele więcej niż czerwono zaczubiony pąk, osadzone osobno na tych samych nagich gałązkach. Kwitnienie trwa od stycznia do marca, przez cztery do sześciu tygodni, ale męskie i żeńskie kwiaty pojedynczej rośliny rzadko otwierają się w tym samym rytmie, więc samozapylenie jest w najlepszym razie sporadyczne. Zalecenie RHS jest w tej kwestii jednoznaczne: posadź co najmniej dwie różne odmiany, by uzyskać dobre zawiązanie orzechów. Każdy kotek uwalnia ponad milion ziaren pyłku, według badań nad zapylaniem Oregon State University Extension, więc ilość nigdy nie jest czynnikiem ograniczającym; liczy się timing, dlatego plantatorzy sadzą razem odmianę wczesną, średnio wczesną i późną.

Przycinanie: od młodego przewodnika do letniego brutting

Świeżo posadzoną leszczynę po posadzeniu skraca się do około 45 cm, a następnego lata usuwa się najniższe pędy i skraca pozostałe gałązki boczne o mniej więcej jedną trzecią, budując otwarty, kielichowaty krzew na 8-10 wyprostowanych głównych pędach, zgodnie z wytycznymi RHS. Gdy ten szkielet jest już ustalony, plantatorzy stosują co sierpień technikę zwaną brutting: ręczne łamanie, a nie cięcie, dłuższych bocznych pędów bieżącego sezonu, tak by wisiały napół złamane na krzewie. Brzmi destrukcyjnie, ale otwiera koronę na światło i powietrze oraz pobudza tworzenie przyszłorocznych kwiatów żeńskich wzdłuż skróconych pędów. Zimowe uzupełnienie polega na skróceniu złamanych gałęzi do trzech lub czterech pąków i usunięciu części starego lub zagęszczonego drewna, co utrzymuje krzew produktywnym, zamiast pozwolić mu wybujać w plątaninę cienkiego przyrostu.

Uprawa pniowa i odrosty

Pozostawiona dla struktury, a nie dla orzechów, leszczyna dobrze znosi mocne cięcia odnawiające, a tradycyjna gospodarka leśna prowadzi uprawę pniową całych karpin co kilka lat, ścinając pędy blisko ziemi zimą, by uzyskać proste tyczki na płoty plecione, tyczki do grochu i fasoli, podczas gdy korzenie intensywnie odrastają. Ta sama bujność objawia się w każdej porze roku jako odrosty: nowe pędy wybijające z korzeni w niewielkiej odległości od głównych pni. Pozostawione same sobie zagęszczają nasadę w wielopędową kępę, dokładnie to, czego potrzebuje żywopłot lub uprawa pniowa; w rabacie wyrywaj lub ścinaj niechciane odrosty przy samej nasadzie, gdy tylko się pojawią, i pamiętaj, że ukorzeniony odrost wyjęty z kawałkiem korzenia to sam w sobie najłatwiejszy sposób rozmnożenia nowej rośliny, obok nasion i odkładów.

Szpeciel pączkowy, ryjkowiec orzechowiec i wiewiórki

Obserwuj zimowe pąki w poszukiwaniu tych wyraźnie bardziej okrągłych i grubszych niż sąsiednie: to obrzmienie to zwykle dzieło żyjącego wewnątrz szpeciela, którego RHS wymienia wśród szkodników zwykle występujących na leszczynie obok gąsienic, mszyc i pilarzy, i który osłabia pędy oraz kotki wyrastające z zaatakowanego pąka. Inny problem pojawia się w samych orzechach pod koniec lata, mały okrągły otwór albo blada larwa w środku, to larwa ryjkowca orzechowca, który składa jajo w młodym orzechu wcześniej w sezonie; jedynym realnym środkiem zaradczym RHS jest spulchnianie gleby pod krzewem zimą, by odsłonić i zniszczyć zimujące larwy. Wiewiórki są zwykle bardziej widocznym złodziejem, obdzierając plon jeszcze zielony, długo przed naturalnym dojrzewaniem, a tam, gdzie stanowią stały problem, RHS sugeruje zbiór nieco wcześniej, zamiast stracić cały plon. Mączniak prawdziwy może bielić duże liście na suchym, przegęszczonym krzewie; lepszy przepływ powietrza dzięki opisanemu wyżej cięciu działa przeciw niemu skuteczniej niż jakikolwiek opryski.

Zbiór orzechów laskowych

Orzechy są gotowe do zbioru, gdy liściaste łuski zaczynają żółknąć, zwykle pod koniec września w Wielkiej Brytanii według terminarza RHS; zbieraj ręcznie, gdy łuski się poluzowują, zamiast czekać, aż każdy orzech spadnie. Rozłóż zbiory cienką warstwą w suchym, przewiewnym miejscu, przewracając je co dzień lub dwa, aż skorupki będą grzechotać luźno, a jądra stwardnieją; orzechy przechowywane wilgotne szybko pleśnieją, podczas gdy prawidłowo wysuszone przetrwają miesiącami w chłodnym, suchym, zabezpieczonym przed gryzoniami pojemniku. Leszczyna uprawiana dla orzechów, a nie dla drewna czy zimowej sylwetki, spłaca się w ten sposób przez dekady, gdy tylko szkielet z tych wczesnych cięć formujących jest już ustalony.