Jesion biały

Młody jesion biały sprzedawany dziś pod nazwą Autumn Purple lub inną odmianą to szczepiony klon, wybrany dlatego, że jest męski i nigdy nie zrzuci ciężkiego, uciążliwego posypu skrzydlatych nasion, jakie wytwarza drzewo żeńskie, a także dlatego, że co roku w październiku niezawodnie przebarwia się na kasztanowy do głębokiej purpury. Pozostawiony samopas, staje się największym z rodzimych jesionów, osiągając 18 do 37 metrów wysokości, z koroną niemal tak samo szeroką. Ta sama popularność, dziesięciolecia stosowania jako drzewo cienia i przyuliczne w całej wschodniej Ameryce Północnej, jest dziś problemem: szmaragdowa jesionica, wykryta po raz pierwszy w pobliżu Detroit w 2002 roku, od tego czasu wybiła jesiony na większości tego obszaru, a szkółka dziś częściej odradza kupującemu sadzenie jesionu, niż go sprzedaje.

Pochodzenie i naturalny zasięg

Fraxinus americana należy do rodziny oliwkowatych, Oleaceae, rzędu jasnotowców (Lamiales), według GBIF Backbone Taxonomy, a więc obok bzu lilaka i ligustru, a nie buków czy klonów, obok których zwykle się go sadzi. Plants of the World Online podaje jego naturalny zasięg jako wschodnią Kanadę oraz środkową i wschodnią część Stanów Zjednoczonych, od wschodniej Minnesoty, południowego Ontario, Quebecu i Nowej Szkocji na północy po Teksas i północną Florydę na południu. Starsza literatura botaniczna czasem klasyfikuje ten gatunek pod nazwą Calycomelia lub Aplilia, nazwami, które sporadycznie pojawiają się w XIX-wiecznych spisach roślin i arkuszach zielnikowych, ale które GBIF traktuje dziś jako synonimy jednej uznanej nazwy.

Wielkość, forma i zasięg korzeni

Dane North Carolina State University Extension podają dla dojrzałego jesionu białego wysokość 18 do 37 m przy rozpiętości korony 15 do 23 m, przy szybkim tempie wzrostu i mrozoodporności od strefy USDA 3a do 9b, co oznacza tolerowanie zimowych minimów do około minus 40 stopni Celsjusza w najzimniejszej części zasięgu. Młode drzewo ma wąsko piramidalny pokrój; w średnim wieku korona się zaokrągla, a dolne gałęzie unoszą się wyżej, co po części tłumaczy, dlaczego czyta się go jako drzewo cienia, a nie okaz do małego ogrodu. Zapewnij mu taki sam odstęp od fundamentów, drenaży i utwardzonych ścieżek, jaki dałbyś każdemu dużemu drzewu cienia o podobnej docelowej wielkości, ponieważ system korzeniowy rozprzestrzenia się daleko poza rzut korony na długo, zanim zrobi to sama korona.

Kora, liście i odmiana Autumn Purple

Dojrzała kora jest korkowata i głęboko bruzdowana, opisywana przez Kew jako tworząca równomierny, romboidalny wzór grzbietów i bruzd, fakturę, która z bliska przypomina niemal plecionkę i stanowi jeden z pewniejszych sposobów rozpoznania jesionu białego, gdy diagnostyczne liście są poza zasięgiem wzroku. Liście są nieparzystopierzaste i złożone, zwykle z siedmioma listkami, czasem pięcioma lub dziewięcioma, każdy długości 7,5 do 13 cm, ciemnozielony z wierzchu i wyraźnie jaśniejszy do białawego od spodu, przy czym cały liść osiąga 20 do 30 cm. Niemal każdy jesion biały sprzedawany dziś w szkółce to nazwany klon męski, a nie siewka: Autumn Purple, najczęściej sadzony, jest bezowocowy i został wyselekcjonowany specjalnie ze względu na ulistnienie, które jesienią niezawodnie przebarwia się na kasztanowy do głębokiej purpury, a nie na plamiastą żółć przypadkowej siewki.

Dlaczego jesion stał się drewnem na kije baseballowe

Drewno jesionu białego jest twarde, ciężkie i wyjątkowo odporne na wstrząsy, cechy, które w opisie Kew tłumaczą jego długie zastosowanie w rękojeściach narzędzi, meblach, opale i, najsłynniej, w kijach baseballowych. Prosty, ścisły słój oraz zdolność drewna do pochłaniania powtarzających się, nagłych uderzeń bez pękania to dokładnie to, czego potrzebuje kij, i przez większość historii tego sportu jesion był domyślnym wyborem przed klonowymi kijami, które od tamtej pory stały się popularniejsze. Ta sama gęstość sprawia też, że martwego lub zamierającego jesionu pozostawionego na pniu nie należy lekceważyć: gdy szmaragdowa jesionica wydrąży zewnętrzną warstwę drewna pnia, gałęzie i całe konary mogą się załamać niemal bez ostrzeżenia.

Szmaragdowa jesionica: jak rozpoznać porażenie

Najwyraźniejsze oznaki w terenie, według opisu tego szkodnika przez Iowa State University Extension, to otwory wylotowe w kształcie litery D, o szerokości około 3 mm, przez które dorosłe chrząszcze przegryzają się na zewnątrz przez korę, esowate chodniki żerowe widoczne, gdy fragment kory pęka lub zostaje odspojony, oraz nasilona aktywność dzięciołów, odpryski kory i drobne otworki, gdy ptaki wydłubują spod niej larwy. Zamieranie korony zwykle zaczyna się od jej szczytu i zewnętrznych krawędzi i postępuje ku środkowi, przy czym większość drzew ginie w ciągu dwóch do czterech lat, choć przedział waha się od zaledwie roku do pięciu lat. Gdy takie przerzedzenie przekroczy mniej więcej połowę korony lub obumrze jedna trzecia gałęzi, skuteczność leczenia gwałtownie spada, dlatego decyzję o zastosowaniu insektycydu systemicznego, podawanego jako iniekcja dopniowa, podlewanie gleby lub oprysk podstawy pnia w połowie wiosny i powtarzanego co jeden do dwóch lat do końca życia drzewa, trzeba podjąć, gdy cenne drzewo wciąż wygląda w większości zdrowo, a nie po tym, jak już wyraźnie podupadnie. Nigdy nie przewoź drewna opałowego między okolicami: rozprzestrzenianie się tego owada na nowe tereny konsekwentnie podąża za ludźmi przewożącymi zainfekowane kłody i drewno opałowe jesionu, a nie za ograniczonym zasięgiem lotu samego chrząszcza.

Żółtaczka jesionu: drugie, cichsze zagrożenie

Żółtaczka jesionu, wywoływana przez ograniczony do łyka organizm zwany Candidatus Phytoplasma fraxini i przenoszony z drzewa na drzewo przez skoczki, najczęściej atakuje jesion biały i jesion zielony, według North Carolina State University Extension. Zarażone drzewa wykazują zahamowany wzrost oraz drobniejsze, cieńsze liście, a czasem rozwijają miotły czarownic, gęste kępy drobnego, gałązkowatego przyrostu nisko na pniu lub wzdłuż głównych konarów. Nie ma lekarstwa, gdy drzewo już jest zarażone, a ponieważ objawy mogą przez lata pozostawać dyskretne, zanim drzewo wyraźnie podupadnie, usuwanie potwierdzonych przypadków jest głównym sposobem, w jaki hodowcy spowalniają jej rozprzestrzenianie się na sąsiednie jesiony.

Dlaczego szkółki nie zalecają już jego sadzenia

Własny wpis North Carolina State University Extension dla tego gatunku stwierdza dziś wprost, że nowych nasadzeń nie zaleca się, a stanowisko to powtarzają służby doradztwa ogrodniczego w całym dawnym zasięgu jesionu: skoro szmaragdowa jesionica jest już obecna niemal wszędzie tam, gdzie drzewo dobrze rośnie, nowo posadzony jesion ma realną szansę wymagać dożywotniego leczenia insektycydem lub usunięcia, zanim osiągnie użyteczne rozmiary. Leśnicy i arboryści wolą dziś kierować nowe nasadzenia drzew cienia ku gatunkom, których ten chrząszcz nie atakuje, wśród często proponowanych zamienników znajdują się dęby, wiązowiec zachodni (Celtis occidentalis), glediczja trójcierniowa oraz odporne na choroby odmiany wiązu, wybierane za ten sam luźny, tolerancyjny pokrój wzrostu, który od początku sprawił, że jesion zyskał popularność. Istniejący, zdrowy i dobrze usytuowany jesion wciąż zazwyczaj warto zachować i chronić; to nowe nasadzenia są tym, czego doradztwo ogrodnicze dziś odradza.

Toksyczność dla zwierząt domowych

Jesion biały w ogóle nie figuruje na listach roślin toksycznych ani nietoksycznych ASPCA dla kotów, psów czy koni, w przeciwieństwie do niespokrewnionej Aralia spinosa, czasem również zwanej kolczastym jesionem, którą ASPCA wymienia jako toksyczną. Ten brak wpisu nie jest formalnym certyfikatem bezpieczeństwa, ale w liściach, korze ani nasionach Fraxinus americana nie udokumentowano żadnej substancji toksycznej, a żaden zapis ASPCA nie traktuje go jako rośliny, od której należy trzymać zwierzęta z daleka.