Jesion wyniosły

Fraxinus excelsior to jesion rodzimy niemal w całej Europie, a GBIF Backbone Taxonomy uznaje tę nazwę za obowiązującą dla drzewa, którego sadzenia większość szkółek przestała polecać w ciągu jednej dekady. Jeśli dojrzały jesion już rośnie w ogrodzie lub w sąsiadującym żywopłocie, dwa pytania, na które warto szybko odpowiedzieć, brzmią: czy jego korona przerzedza się od góry, co jest wczesną oznaką zamierania jesionów, oraz ile miejsca drzewo wciąż potrzebuje, by bezpiecznie osiągnąć pełną wielkość. Jeśli natomiast samosiewka pojawiła się sama z siebie, a większość ogrodów w pobliżu dojrzałego jesionu prędzej czy później ją dostaje, ten nawyk samosiewu sam w sobie jest częścią powodu, dla którego ten gatunek jest dziś raczej kontrolowany niż sadzony od podstaw.

Czarne pąki i późne rozwijanie liści

Jesion to jedno z najłatwiejszych do rozpoznania drzew liściastych, nawet zupełnie bezlistne. Jego pąki siedzą w naprzeciwległych parach wzdłuż gałązki, tępe, matowe i naprawdę czarne, a nie brązowe czy szare, i pozostają zamknięte długo po tym, jak sąsiednie drzewa już się rozpąkają. Liście złożone, ciemnozielone i pierzaste według RHS, rozwijają się późno wiosną i należą do pierwszych, które opadają jesienią, często wciąż zielone, jeśli złapie je wczesny przymrozek, więc jesion może wyglądać na goły przez pewien czas zarówno przed, jak i po lecie, gdy inne pobliskie drzewa są już ulistnione albo już się przebarwiają. Małe, głęboko purpurowe kwiaty pojawiają się przed liśćmi, a po nich gęste, zwisające pęki jednoskrzydłych nasion, przez dawnych mieszkańców wsi nazywanych wiatraczkami za ich wirujący lot.

Zamieranie jesionów: dlaczego to drzewo straciło popularność

Grzyb Hymenoscyphus fraxineus, po raz pierwszy opisany w 2006 roku i potwierdzony w Wielkiej Brytanii w 2012 roku, wywołuje zamieranie jesionów i jest dziś, według RHS, bardzo szeroko rozpowszechniony w Wielkiej Brytanii i na dużej części kontynentalnej Europy. Zarażone drzewa wykazują ciemne plamy u nasady listków i wzdłuż nerwu głównego latem, romboidalne zmiany chorobowe w miejscach, gdzie pędy boczne łączą się z gałęzią, oraz koronę, która przerzedza się i zamiera od szczytu i zewnętrznych gałęzi ku wnętrzu, przy czym drewno pod zmianą chorobową przybiera charakterystyczny brązowoszary kolor. Młode drzewo może obumrzeć w ciągu jednego sezonu, podczas gdy starsze częściej podupada przez kilka lat, w miarę jak kolejne infekcje schodzą w dół od korony. Ze względu na to, jak szybko i jak kompletnie choroba przeszła przez europejską populację jesionów, niewielu arborystów czy szkółek zaleca dziś sadzenie tego gatunku tam, gdzie równie dobrze sprawdziłoby się inne drzewo cienia.

Życie z zarażonym jesionem w ogrodzie

Jesion, który już wykazuje objawy zamierania, nie jest automatycznie sytuacją awaryjną, ale to kwestia odpowiedzialności prawnej w takim samym stopniu, jak ogrodnicza. RHS zaleca zgłaszanie podejrzanego nowego przypadku przez TreeAlert, a w Irlandii Północnej przez TreeCheck, gdy choroba nie była wcześniej odnotowana w danej okolicy, i wyraźnie stwierdza, że właściciele drzew ponoszą odpowiedzialność za obrażenia lub szkody, jeśli martwa lub osłabiona gałąź spadnie w pobliżu ścieżki, granicy działki lub sąsiedniego ogrodu. W praktyce oznacza to zlecenie oceny ryzyka konstrukcyjnego dla faktycznie zarażonego drzewa, coroczne usuwanie martwego drewna aż do zdrowej tkanki narzędziami dezynfekowanymi między cięciami, oraz akceptację, że ogławianie lub wycinka stają się bezpieczniejszą opcją, gdy podupadanie sięgnie dolnej części korony, zamiast czekać, aż drzewo samo podejmie tę decyzję.

Wielkość, rozpiętość i samosiew

Pozostawiony bez ingerencji, według RHS ten gatunek osiąga ostateczną wysokość powyżej 12 m, przy czym stare drzewa leśne odnotowano znacznie wyżej, a ostateczną rozpiętość korony powyżej 8 m, znacznie więcej, niż może pomieścić większość działek ogrodowych jako okaz na trawniku. Produkcja nasion nadrabia brak miejsca w ogrodzie: dojrzały jesion wydaje nasiona w dużych, nierównomiernych falach, a skrzydlate samary są zbudowane tak, by wirować i odlatywać daleko od drzewa macierzystego. Gardeners' World nie owija w bawełnę: obserwuj wszelkie samosiewki w pobliżu istniejącego jesionu i wyrywaj je, gdy są małe, bo ta pozostawiona na kilka sezonów staje się drzewem, a nie chwastem.

Odrastanie z pnia i uprawa jesionu na mniejszej przestrzeni

Jesion znosi ucinanie pnia przy ziemi lepiej niż większość rodzimych drzew liściastych, dlatego tradycyjnie ścinano go rotacyjnie na opał i rękojeści narzędzi, zamiast hodować wyłącznie jako pojedyncze drzewa pienne. Ścięcie pnia blisko poziomu gruntu zimą wywołuje następnej wiosny wybuch silnych nowych pędów z karpiny, a cięcie można powtarzać w nieskończoność na już ukształtowanym systemie korzeniowym, co skutecznie resetuje wielkość drzewa co kilka lat, zamiast pozwalać mu osiągnąć pełną wysokość. Dzięki temu odrastanie z pnia, albo formowanie jesionu w wysoki żywopłot, to realny sposób na utrzymanie tego gatunku w ogrodzie, który nie pomieści okazu pełnej wielkości, a przy okazji omija część odpowiedzialności konstrukcyjnej, jaka wiąże się z dojrzałym drzewem pokazującym objawy zamierania.

„Jaspidea” i „Pendula”: dwie odrębne formy ogrodowe

Dwie nazwane odmiany pokazują, jak różnie można formować jeden gatunek. „Jaspidea” zachowuje ostateczną wielkość gatunku podstawowego, powyżej 12 m według RHS, ale jej młode pędy i gałęzie przebarwiają się na złocistożółto, co jest najbardziej widoczne zimą, gdy opadną już jej własne, żółto rozwijające się liście. „Pendula”, jesion płaczący, zachowuje podobną ostateczną wysokość, ale jego gałęzie opadają w dół, tworząc parasolowatą koronę sięgającą ziemi, o rozpiętości około 4 do 8 m, węższej niż u formy dzikiej. Obie odmiany dzielą tę samą klasę mrozoodporności RHS H6 i szeroką tolerancję gleby co gatunek podstawowy, i obie są tak samo narażone na zamieranie jesionów jak zwykłe drzewo wyrosłe z siewki.

Szmaragdowa jesionica: zagrożenie zbliżające się z zachodu

Zamieranie jesionów to nie jedyna presja, jaka narasta na tym gatunku. Szmaragdowa jesionica, drążący drewno chrząszcz pochodzący z Azji Wschodniej, już zdziesiątkowała populacje jesionów w Ameryce Północnej od początku lat dwutysięcznych, a niezależnie od tego dotarła mniej więcej w tym samym okresie do rejonu Moskwy w Rosji, skąd rozprzestrzeniała się na zachód i południe w udokumentowanym tempie kilkudziesięciu kilometrów rocznie, przekraczając granice Ukrainy i Białorusi i zbliżając się do granicy UE. Jak dotąd nie stwierdzono jej rozmnażania w Wielkiej Brytanii ani Europie Zachodniej, ale jej postęp oznacza, że populacja jesionów już przetrzebiona przez zamieranie może w ciągu lat, a nie dziesięcioleci, stanąć w obliczu drugiego, niezwiązanego z tym szkodnika, co jest kolejnym powodem, dla którego leśnicy dziś odchodzą od nasadzeń zdominowanych przez jesion.

Wartość dla dzikiej przyrody i sprawdzenie toksyczności

Nic z tego nie sprawia, że istniejący jesion jest bezwartościowy. Jego korona przepuszcza więcej światła niż buk czy dąb, a Gardeners' World podkreśla, że drzewo wspiera ptaki, motyle dzienne i nocne, służąc jako roślina pokarmowa dla gąsienic oraz miejsce gniazdowania i schronienia, a do tego plon nasion żywi zięby przez zimę. Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, wyszukiwanie w bazie roślin toksycznych i nietoksycznych ASPCA nie zwraca żadnego wpisu dla Fraxinus excelsior, ani pod nazwą jesion, ani pod żadnym synonimem, więc nie ma podstaw ze strony ASPCA, by nazwać go toksycznym lub bezpiecznym dla kotów, psów czy koni. Gardeners' World osobno zaznacza brak zgłoszonej toksyczności dla ludzi, zwierząt domowych czy inwentarza, co jest zgodne z brakiem jakiegokolwiek ostrzeżenia ASPCA, a nie mu przeczy.