Dziurawiec wonny

Dziurawiec wonny zarabia na swoje utrzymanie na dwa sposoby: jako tolerująca cień roślina wypełniająca suchy, niewdzięczny zakątek, gdzie niewiele innych roślin kwitnie, oraz jako krzew, po który sięgają florystki, gdy chcą pędów z owocami zmieniającymi kolor z zielonego przez łososiowo-czerwony po niemal czarny w ciągu kilku tygodni. To półzimozielony krzew leśny, rzadko wyższy niż metr, o parzystych, owalnych liściach i drobnych, pięciopłatkowych żółtych kwiatach otwierających się przez całe lato. To, co dalej z nim zrobisz, zależy od tego, jaką formę masz przed sobą: gatunek wyjściowy samosieje się entuzjastycznie i jest traktowany jako chwast od pagórkowatych terenów Nowej Zelandii po część Australii i Chile, podczas gdy odmiany o purpurowych liściach i obfitych owocach sprzedawane w szkółkach są zwykle wyhodowane tak, by zachowywać się grzecznie. Zanim zdecydujesz, jak mocno go kontrolować, ustal, z jaką formą masz do czynienia.

Gatunek wyjściowy czy wyhodowana odmiana: Albury Purple i seria Miracle

Gatunek wyjściowy ma zwykłe zielone liście i luźny, tworzący gęstwinę pokrój. Większość tego, co centra ogrodnicze faktycznie sprzedają, to mieszaniec albo selekcja wyhodowana dla lepszej barwy i mniejszego rozrostu. 'Albury Purple', zwykle podpisywana jako Hypericum x inodorum (krzyżówka H. androsaemum z H. hircinum), rozwija głęboko czerwonopurpurowe młode liście, które z czasem zielenieją, na półzimozielonym krzewie do około metra, z tą samą sekwencją od żółtych kwiatów po czarne owoce. Serie Miracle i Magical polecane przez RHS podążają tym samym wzorem: zwarte, liściaste krzewy pozostające półzimozielone przez łagodną zimę, wyhodowane dla obfitszych plonów błyszczących czerwonych lub karmazynowych owoców. W Karolinie Północnej hodowcy poszli dalej i wyprodukowali triploidalne, bezowocujące nasionami odmiany dziurawca wonnego, takie jak 'Matisse' i 'Pollock', właśnie po to, by ogrodnicy mogli uprawiać owoce bez samosiewu, który gdzie indziej czyni ten gatunek uciążliwym.

Światło i gdzie go sadzić

Dziurawiec wonny znosi pełne słońce albo częściowe do dość głębokiego zacienienie i radzi sobie przy każdej ekspozycji, północnej, południowej, wschodniej czy zachodniej, na stanowisku odsłoniętym lub osłoniętym. Ta elastyczność sprawia, że jest przydatny pod wysokim baldachimem drzew albo przy zacienionym płocie, gdzie krzewy kwitnące zwykle marnieją; kwitnie nieco obficiej przy większej ilości bezpośredniego słońca, ale w cieniu po prostu nie zawiedzie tak, jak wiele innych krzewów owocujących.

Gleba i podlewanie

Rośnie w glebie kwaśnej, obojętnej lub zasadowej, w kredzie, glinie, lessie czy piasku, o ile drenaż jest przynajmniej umiarkowany; RHS podaje jego preferencje wilgotnościowe jako wilgotną, ale przepuszczalną, do po prostu przepuszczalnej, a nie podmokłej. Podlewaj świeżo posadzonego dziurawca regularnie przez jego pierwsze lato, dopóki korzenie się nie zadomowią. Potem sam radzi sobie z okresami suszy, a w praktyce częstszym problemem jest roślina, która rozrasta się bujnie bez żadnego podlewania, gdy ma już za sobą jeden sezon wzrostu.

Cięcie: przytnij mocno wczesną wiosną

Ponieważ kwiaty i owoce tworzą się na nowym przyroście bieżącego sezonu, dziurawiec wonny znosi naprawdę mocne przycięcie wczesną wiosną bez utraty tegorocznej ozdobności; komercyjni producenci kwiatów ciętych rutynowo tną rośliny niemal do samej ziemi około dwunastu tygodni przed spodziewaną falą owocujących pędów, a następnie pozwalają, by odrost poniósł plon. W warunkach ogrodowych przekłada się to na przycięcie całego krzewu do 10 do 20 cm w marcu, co utrzymuje naturalnie luźną, rozłożystą roślinę w zwartej formie i sprzyja gęstym młodym pędom, które niosą najlepszy pokaz kwiatów i owoców. Pomiń usuwanie przekwitłych kwiatów, ponieważ usunięcie zwiędłych kwiatów oznaczałoby usunięcie właśnie tych owoców, dla których warto uprawiać tę roślinę.

Kwiaty, owoce i samosiewki

Skupienia do jedenastu drobnych, miseczkowatych żółtych kwiatów otwierają się od połowy lata, każdy z centralną wiązką krzaczastych pręcików. Po nich pojawiają się owoce dojrzewające od zielonych przez etap łososiowo-różowy, ceniony w handlu kwiatami ciętymi bardziej niż mniej efektowne, brązowoowocujące formy, aż po czerwony i wreszcie błyszczący czarny, często z kilkoma etapami barwy obecnymi jednocześnie na jednym pędzie. Pozostawiony samemu sobie gatunek wyjściowy zaczyna wytwarzać nasiona w wieku od osiemnastu miesięcy do dwóch lat, nawet do około 2000 nasion na roślinę rocznie, a te nasiona pozostają żywotne w glebie przez lata, roznoszone przez ptaki zjadające owoce, przez płynącą wodę oraz przez każdego, kto wyrzuca odpady ogrodowe za płot. Właśnie ta kombinacja sprawia, że dziurawiec wonny jest traktowany jako inwazyjny chwast w części Nowej Zelandii oraz w Wiktorii i innych stanach Australii, a także zadomowił się poza ogrodami w Chile: krzew wyglądający schludnie na rabacie może w ciągu kilku sezonów wysiać się daleko poza jej granice.

Rdza dziurawca i niewiele innych problemów

Głównym problemem chorobowym, na który warto zwracać uwagę, jest rdza dziurawca, Melampsora hypericorum, objawiająca się żółtymi do czerwonawych plamami na wierzchniej stronie liścia z odpowiadającymi im pomarańczowo-żółtymi, pylącymi skupieniami zarodników od spodu, nasilająca się w wilgotną pogodę, ponieważ grzyb potrzebuje wilgotnych liści, by się rozprzestrzeniać. Producenci kwiatów ciętych prowadzą ścisły program kontroli rdzy, ponieważ jedna poważna epidemia może zrujnować plon; roślina ogrodowa, która ją złapie, powinna zostać mocno przycięta, a zainfekowany materiał wyrzucony, a nie kompostowany, ponieważ grzyb przechodzi cały swój cykl życiowy wyłącznie na dziurawcu i reinfekuje z opadłych resztek liści. Wybór jednej z nowszych, bardziej odpornych odmian zamiast bezimiennej siewki zmniejsza to ryzyko. Poza tym dziurawiec wonny jest niemal bezproblemowy: RHS ocenia go jako ogólnie wolny od szkodników, z więdnięciem i zgnilizną korzeni odnotowywanymi okazjonalnie w gorących, wilgotnych klimatach oraz wciornastkami czy tarcznikami jako drobnymi, rzadkimi gośćmi.

Historia, toksyczność i podobne gatunki

Angielska nazwa tutsan wywodzi się ze starofrancuskiego toute-saine, oznaczającego całkowicie zdrowa, co odzwierciedla wieki stosowania jako zioła na rany: liście rozgniatano lub proszkowano i przykładano do skaleczeń jako antyseptyczny opatrunek na długo przed nowoczesną opieką nad ranami. Owoce, które ugruntowały tę reputację, nie są jednak jadalne: RHS oznacza tę roślinę jako potencjalnie szkodliwą, zaznaczając, że owoc jest wyłącznie ozdobny, nie do jedzenia, i zalecając rękawice przy pracy z rośliną, z tą samą ostrożnością rozciągniętą na zwierzęta domowe. Sam Hypericum androsaemum nie figuruje na liście roślin toksycznych i nietoksycznych ASPCA, tylko jego krewny, H. perforatum, ma tam formalną ocenę jako toksyczny dla kotów, psów i koni, więc dziurawca wonnego warto traktować z tą samą ostrożnością trzymania zwierząt z dala od niego, zamiast zakładać, że jest bezpieczny. Ten sam krewny to zarazem najłatwiejszy do wykluczenia gatunek podobny: H. perforatum ma mniejsze liście nakrapiane przezroczystymi gruczołami olejkowymi i sok barwiący na czerwono, suchą torebkę nasienną zamiast mięsistego owocu, oraz reputację ziołowego środka leczniczego i chwastu pastwiskowego, podczas gdy dziurawiec wonny jest większym, bardziej zdrewniałym krzewem uprawianym dla zmieniających barwę owoców. Zwarty, złocistokwitnący Hypericum 'Hidcote' to zupełnie inna roślina, zimozielony do półzimozielonego krzew nagrodzony AGM, wyhodowany ze względu na kwiaty, a nie pokaz owoców.