Starzec jakubek

Rozeta głęboko wciętych, ciemnozielonych liści, która do połowy lata wybija w płaski baldachogron drobnych, żółtych stokrotkowatych kwiatów, zwykle w drugim roku życia: to właśnie starzec jakubek, a jego stanowisko na pastwisku dla koni czy na skraju wypasanego pola warto potraktować szybko. Jacobaea vulgaris to obecnie uznana nazwa botaniczna; większość hodowców koni nadal zna tę roślinę jako Senecio jacobaea. Zawiera alkaloidy pirolizydynowe, przez które zarówno świeża, jak i wysuszona materia roślinna może powodować śmiertelne uszkodzenie wątroby u koni i bydła. Jest też, mniej dramatycznie, najważniejszą pojedynczą rośliną żywicielską dla gąsienic krocznika radiuszka oraz magnesem dla pszczół i motyli, co po części tłumaczy, dlaczego jej zwalczanie jest regulowane, a nie po prostu zalecane.

Rozpoznawanie starca jakubka

W pierwszym roku starzec rośnie jedynie jako niska rozeta pierzasto wciętych, głęboko wciętych, ciemnozielonych liści, która przezimowuje przy ziemi. W drugim roku z tej rozety wyrasta pęd kwiatowy osiągający od około 15 cm do 1,5 m wysokości, w zależności od warunków, według RHS i Oregon State University Extension. Kwiaty rozwijają się od lipca do października w dużych, płaskich baldachogronach żółtych, stokrotkowatych główek, z których każda ma około 15 płatków języczkowych otaczających ciemniejszy środek. Pojedyncza dojrzała roślina może wytworzyć 100 000 nasion lub więcej, każde niesione na kępce włosków przystosowanej do rozsiewania przez wiatr, dlatego jedna niekontrolowana roślina może obsiać cały skraj pola w ciągu kilku sezonów.

Dlaczego starzec jest niebezpieczny dla koni i zwierząt gospodarskich

Zagrożenie pochodzi od alkaloidów pirolizydynowych, obecnych w roślinie zarówno świeżej, jak i suchej. RHS podaje, że spożycie przez zwierzęta wypasane może powodować poważne uszkodzenie wątroby i bywa śmiertelne, a ryzyko to rozciąga się na spokrewnione gatunki, takie jak starzec błotny i szary. Profil ASPCA dla starca opisuje te same alkaloidy powodujące postępującą niewydolność wątroby, nazywaną czasem "chorobą chodzącą" lub "sennym potykaniem się": zwierzęta często na początku wyglądają normalnie, a potem pogarszają się w ciągu dni do tygodnia, z utratą wagi, osłabieniem, ziewaniem, brakiem koordynacji i żółtaczkowym zabarwieniem błon śluzowych w miarę niewydolności wątroby. Starzec nie jest zbyt smaczny na świeżo, więc zatrucia zwykle zdarzają się, gdy zwierzęta nie mają innej paszy, albo gdy starzec trafia do siana zbalowanego, gdzie roślina jest równie toksyczna, a trudniejsza do wybrania i uniknięcia. Oregon State University Extension dodaje, że najbardziej zagrożone są bydło i konie, podczas gdy owce i kozy są stosunkowo mniej podatne, choć nie są całkowicie bezpieczne.

Status prawny: Weeds Act i Ragwort Control Act

W Wielkiej Brytanii starzec jakubek jest jedną z pięciu roślin uznanych za chwast szkodliwy na mocy Weeds Act 1959, listy obejmującej również ostrożeń lancetowaty, ostrożeń polny, szczaw kędzierzawy i szczaw tępolistny. Ragwort Control Act 2003 wprowadził kodeks postępowania zapobiegającego jego rozprzestrzenianiu, a RHS zaznacza, że niedopełnienie tego kodeksu może być wykorzystane jako dowód w postępowaniu prawnym przeciwko właścicielowi ziemi, z którego starzec rozprzestrzenił się na sąsiadujące pastwisko. Nic z tego nie sprawia, że uprawa starca jest wprost nielegalna: przepisy dotyczą jego rozprzestrzeniania się w pobliżu koni i zwierząt gospodarskich, a nie rośliny rosnącej w dzikim zakątku bez pastwiska w pobliżu. W niektórych częściach Stanów Zjednoczonych Oregon State University Extension opisuje starca jakubka jako powszechny chwast inwazyjny, który zarządcy terenów mają obowiązek aktywnie zwalczać, z dedykowanymi programami zwalczania biologicznego prowadzonymi od czasu, gdy roślina zadomowiła się na zachodnim wybrzeżu.

Usuwanie starca ręcznie: czas ważniejszy niż koszenie

Najbardziej jednoznaczna praktyczna rada RHS jest też najbardziej nieintuicyjna: nie wystarczy po prostu skosić starca. Ścięcie kwitnącego pędu usuwa bezpośrednie zagrożenie nasionami, ale skłania roślinę do zachowywania się jak bylina zamiast obumierania po kwitnieniu, jak dzieje się normalnie, więc skoszona plama potrafi odrosnąć gęściej w kolejnym roku. Lepszym momentem jest pierwszy rok, gdy roślina jest jeszcze rozetą liściową bez pędu kwiatowego: wypielenie siewek, zanim się zadomowią, lub ręczne wyrywanie i wykopywanie rozet, rozwiązuje problem, zanim roślina zdąży wytworzyć jakiekolwiek nasiona. Oregon State University Extension zaleca wykopywanie roślin razem z korzeniami, gdy gleba jest wilgotna i system korzeniowy wychodzi czysto, oraz usuwanie wykopanego materiału do kosza na śmieci lub na wysypisko, a nie na kompostownik, ponieważ zarówno materiał roślinny naładowany alkaloidami, jak i żywotne nasiona mogą przetrwać domowe kompostowanie. Warstwa 10 cm mulczu organicznego na rabacie, gdzie starzec był problemem, zgodnie z zaleceniem RHS, pomaga powstrzymać kolejną falę kiełkujących siewek.

Zwalczanie biologiczne: krocznik radiuszek i pchełki

Tam, gdzie zwalczanie mechaniczne nie jest praktyczne na dużych obszarach, przeciwko starcowi wykorzystano celowo trzy owady: krocznika radiuszka (Tyria jacobaeae), którego pomarańczowo-czarne pasiaste gąsienice potrafią ogołocić roślinę do gołego pędu; pchełkę starcową (Longitarsus jacobaeae), której larwy żerują wewnątrz korzeni, podczas gdy dorosłe osobniki wygryzają małe otwory w liściach; oraz muchówkę starcową (Botanophila seneciella), której larwy niszczą rozwijające się nasiona od wewnątrz koszyczka kwiatowego. Oregon State University Extension podaje, że w miejscach, gdzie wypuszczono pchełki, po siedmiu latach osiągnięto ponad 90 procent skuteczności zwalczania starca jakubka, i opisuje szerszy program zwalczania biologicznego na Wybrzeżu Zachodnim jako wielki sukces. Efekty nie są jednak powszechne: ta sama placówka rozszerzeniowa zauważa, że chwast wciąż rozszerza się w chłodniejsze, wnętrzowe regiony Pacyfiku Północno-Zachodniego, gdzie te same owady jak dotąd nie zdołały się zadomowić.

Wartość ekologiczna starca poza etykietami ostrzegawczymi

Odrzucając ostrzeżenia dotyczące zwierząt gospodarskich, starzec jest jedną z cenniejszych dzikich roślin na brytyjskim poboczu czy skarpie żywopłotu: RHS odnotowuje na nim ponad 200 gatunków bezkręgowców, a roślina ta jest podstawową rośliną żywicielską dla dziennie aktywnego krocznika radiuszka, którego czarno-pomarańczowo pasiaste gąsienice żerują widocznymi skupiskami przez całe lato. Te same płaskie baldachogrony kwiatowe, które ułatwiają rozpoznanie starca, są też silnym źródłem nektaru i pyłku dla pszczół i motyli później w sezonie, gdy wiele innych roślin przydrożnych już przekwitło. Ta wartość ekologiczna to właśnie powód, dla którego roślina jest w większości sytuacji zarządzana, a nie tępiona na widok: wyrwanie każdej rośliny starca z pobocza czy dzikiego zakątka bez zwierząt wypasanych w pobliżu zamienia prawdziwy zasób dla dzikiej przyrody na ryzyko, które w tym kontekście tak naprawdę nie istnieje.

Częste błędy

• Kompostowanie wyrwanego starca. Domowe kompostowniki rzadko nagrzewają się na tyle, by niezawodnie zniszczyć nasiona starca lub rozłożyć jego alkaloidy; Oregon State University Extension zaleca wyrzucanie wyrwanych roślin do kosza lub na wysypisko.
• Koszenie zamiast wyrywania. Jak zauważa RHS, ścięcie kwitnącego pędu skłania starca do zachowywania się jak bylina zamiast naturalnego obumierania, więc skoszona plama często odrasta gęściej w kolejnym roku.
• Zakładanie, że koń go ominie. Starzec nie jest szczególnie smaczny na świeżo, według ASPCA i RHS, ale zwierzęta i tak go zjadają, gdy pastwa jest skąpa, albo nieświadomie w sianie, gdzie jest równie toksyczny i trudniejszy do zauważenia.
• Traktowanie każdego znaleziska jako alarmu. Z dala od pastwisk i pól siana, kępa pozostawiona na poboczu czy w dzikim zakątku żywi gąsienice krocznika radiuszka i zapylaczy, zamiast stanowić zagrożenie dla zwierząt gospodarskich.
• Ignorowanie owiec i kóz na tym samym terenie. Są mniej podatne na zatrucie starcem niż konie i bydło, według Oregon State University Extension, ale mniej podatne nie znaczy bezpieczne, a wypas mieszany nie znosi potrzeby jego zwalczania.