Szarłat siny

Szarłat siny (Amaranthus blitum) to szybko rosnące, letnie warzywo liściowe, które większość ogrodników poznaje na dwa sposoby: raz jako uprawę posianą celowo, a raz jako samosiejnego chwasta, który sam wypełnia gołą ziemię. Obie rośliny to ten sam gatunek. Kiełkuje w ciągu około tygodnia w ciepłym podłożu, wydaje pierwsze cięcie delikatnych liści po mniej więcej miesiącu i wciąż odrasta z tej samej podstawy korzeniowej na kolejne cięcia, jeśli nigdy nie pozwoli mu się zakwitnąć. Niski, rozłożysty pokrój i wcięte końcówki liści, które ułatwiają rozpoznanie w grządce warzywnej, to te same cechy, które odróżniają go na pierwszy rzut oka od wzniesionych, owłosionych szarłatów, z którymi bywa mylony.

Pochodzenie i jak chwast stał się warzywem

Plants of the World Online podaje jako rodzimy zasięg Amaranthus blitum obszar od Peru po Brazylię i północną Argentynę, ale gatunek jest uprawiany i zadomowiony tak szeroko, w basenie Morza Śródziemnego, Afryce i Azji, i od tak dawna, że większość ogrodników spotyka go jako regionalną roślinę ogrodową, a nie egzotyczną nowość. W niektórych częściach południowej Europy, Afryki Zachodniej oraz Azji Południowej i Południowo-Wschodniej jest uprawiany celowo jako liściaste zioło ogrodowe pod nazwami takimi jak bledo, blette czy zielenina typu callaloo, zbierana tak samo jak szpinak czy szarłat ogólnie. Wszędzie indziej pojawia się nieposiany, zasiany przez ptaki albo starą ziemię ogrodową, dlatego ta sama roślina występuje jednocześnie w przewodnikach rozpoznawania chwastów i w przewodnikach uprawy warzyw.

Siew i zakładanie grządki

Siej bezpośrednio po ogrzaniu się gleby, ponieważ kiełkowanie wymaga mniej więcej 70 do 75 stopni Fahrenheita (21 do 24 stopni Celsjusza) i mocno się zatrzymuje, gdy podłoże spadnie poniżej 50 stopni Fahrenheita (10 stopni Celsjusza); na żadnym etapie roślina nie toleruje przymrozków. Siej nasiona płytko, na głębokość około jednej ósmej do jednej czwartej cala (3 do 6 mm), w drobnej, ubitej, dobrze przepuszczalnej grządce, w rozstawie mniej więcej cala między nasionami, w rzędach oddalonych o 12 do 18 cali. Przerywaj siewki do odstępu około 6 cali, gdy mają już kilka liści właściwych. Nasiona są drobne, a siewki na początku wyglądają jak zwykły szarłat szorstki, więc oznacz rząd zamiast polegać na pamięci przy późniejszym pieleniu.

Zbiór metodą wielokrotnego ścinania

Pierwszy zbiór następuje około 30 dni po siewie. Przy każdym cięciu zbieraj tylko część liści i wierzchołków pędów, zamiast obdzierać roślinę do gołej łodygi, i zostaw nienaruszone dolne punkty wzrostu; roślina odrasta na tyle, by wystarczyło na kolejne cięcie w ciągu około dwóch tygodni. Poranny zbiór, gdy liście są jeszcze jędrne od nocnej wilgoci, daje najbardziej chrupką zieleninę. Grządka posiana partiami co dwa do trzech tygodni utrzymuje stałą podaż przez cały ciepły sezon, zamiast jednego dużego zrywu, po którym następuje przerwa.

Podlewanie, podłoże i nawożenie

Szarłat siny rośnie w glinie, ziemi gliniastej lub piaszczystej, o ile drenaż jest dobry, tolerując pH obojętne do lekko zasadowego, od około 6.0 do powyżej 8.0. Utrzymuj podłoże równomiernie wilgotne przez cały okres wzrostu; ponieważ korzenie są płytkie, a to liście są zbieraną częścią, pozwolenie grządce wyschnąć między podlewaniami usztywnia liście i przyspiesza kwitnienie wcześniej, niż byś chciał. Lekkie, zrównoważone nawożenie po każdym cięciu wspiera kolejny zryw wzrostu liści, ponieważ każdy zbiór usuwa razem z liśćmi składniki odżywcze. Pełne słońce, sześć lub więcej godzin bezpośredniego światła dziennie, daje najgęstszy, najbardziej zwarty wzrost liści; w półcieniu roślina wyciąga się i daje mniej liści na jedno cięcie.

Kwitnienie i wydłużanie zbioru

Gdy roślina zaczyna kwitnąć, wypuszczając małe zielone kątowe skupienia kwiatowe tworzące luźny kłos blisko wierzchołka wzrostu, produkcja liści spada, a pozostałe liście twardnieją i tracą łagodny smak. Upał, długie dni, przegęszczenie i wszelkie zakłócenie wzrostu, takie jak zbyt późne przesadzenie, przyspieszają kwitnienie. Rośliny, która już zakwitła, nie da się cofnąć; praktyczną odpowiedzią jest zbieranie najmłodszych liści, dopóki pozostają delikatne, a potem wyrwanie rośliny i ponowny siew, zamiast dalszej pielęgnacji. Siew sukcesywny co kilka tygodni to pewniejszy sposób na utrzymanie ciągłego zbioru niż próba opóźniania kwitnienia jednego nasadzenia.

Odróżnianie szarłatu sinego od szarłatu szorstkiego

Szarłat siny łatwo pomylić z jego bardziej agresywnym krewnym, szarłatem szorstkim (Amaranthus retroflexus), gdy oba pojawiają się jako samosiejki. Szarłat siny rośnie płożąco do wznoszącego się, rozprzestrzeniając się nisko po ziemi zamiast stać wyprostowany, z gładkimi, bezwłosymi łodygami i liśćmi o wyraźnym wcięciu lub nacięciu na końcu. Szarłat szorstki rośnie wyprostowany, czasem powyżej wysokości głowy, na grubej, gęsto owłosionej łodydze, z liśćmi pozbawionymi tego wcięcia i gęstym, kolczastym szczytowym kłosem kwiatowym zamiast luźnych kątowych skupień szarłatu sinego. Przesunięcie palcem po łodydze to najszybszy test w terenie: puszysta i wyprostowana wskazuje na szarłat szorstki, gładka i nisko rosnąca wskazuje na szarłat siny.

Gotowanie i wykorzystanie liści

Gotuj liście szarłatu sinego tak jak szpinak czy boćwinę: krótkie podsmażenie, dodanie do zup i duszonych potraw albo gotowanie na parze, ponieważ surowe liście zawierają szczawiany, które gotowanie redukuje. Delikatne wierzchołki pędów gotują się razem z liśćmi i nie wymagają osobnej obróbki. Ponieważ zbiór odbywa się w sposób ciągły, a nie jednorazowo, planuj ugotowanie w ciągu doby lub dwóch od ścięcia; liście nie przechowują się w lodówce tak dobrze jak trwalsza zieleń, na przykład jarmuż.

Szkodniki, samosiew i najczęstsze błędy

Gnicie łodygi i zgorzel siewek to główne zagrożenia chorobowe, oba związane z podłożem, które pozostaje zbyt mokre, zwłaszcza w okresie kiełkowania; dobrze przepuszczalna grządka pozwala uniknąć większości z nich. Gąsienice i ryjkowce łodygowe to powracające szkodniki owadzie, a ręczne usuwanie zaatakowanych liści lub wyrywanie mocno uszkodzonych roślin powstrzymuje niewielkie ogniska przed rozprzestrzenieniem się w gęstym nasadzeniu. Najczęstszym błędem jest pozostawienie kilku roślin do zakwitnięcia i wytworzenia nasion na skraju grządki: szarłat siny chętnie się samosieje, a jedna kwitnąca roślina pozostawiona na miejscu potrafi obsiać okoliczną ziemię na kolejny sezon, i dokładnie tak staje się samosiejnym chwastem na grządkach, gdzie nikt nie zamierzał go uprawiać.