Szarłat szorstki

Ta gruba, wzniesiona roślina o jajowatych liściach, szorstkiej owłosionej łodydze i sztywnym, kolczastym zielonym kłosie nasiennym na szczycie to niemal na pewno szarłat szorstki, Amaranthus retroflexus. Należy do rodziny szarłatowatych, Amaranthaceae, tej samej co burak, szpinak i komosa ryżowa, i jak większość swoich krewnych przechodzi cały cykl życia, od nasiona do nasiona, w ciągu jednego lata. Większość ogrodników spotyka go jako niezaproszonego samosiewcę między rzędami warzyw albo wzdłuż krawędzi pola, a nie jako coś, co posiali, i to ma znaczenie: wyrwana wcześnie siewka kosztuje minutę, a jedna roślina pozostawiona do zakwitnięcia potrafi obsiewać rabatę przez lata. Poniższe szczegóły pozwalają rozstrzygnąć identyfikację w niecałą minutę.

Rozpoznawanie szarłatu szorstkiego

Spójrz najpierw na nasadę rośliny. Dolna łodyga, gałęzie i górna część korzenia palowego są często czerwone lub przetykane czerwienią, i stąd właśnie bierze się nazwa gatunku; przekrój młodego korzenia palowego często też pokazuje czerwonawy odcień. Liście są naprzemianległe, jajowate do rombowatych, matowozielone z wyraźnym unerwieniem, faliste na brzegu i często czerwonawe od spodu, a pierwszy liść właściwy zwykle ma małe wcięcie na szczycie. Łodyga jest wyraźnie owłosiona, zwłaszcza na młodych przyrostach, fakturę tę można wyczuć, przesuwając palcem po młodej łodydze. Pod koniec lata niezagęszczona roślina osiąga od około 30 cm do 2 m wysokości, jest gruba i lekko rozgałęziona, zwieńczona gęstym, kolczastym, zielonkawym kłosem kwiatowym, który w dotyku jest kłujący.

Nie mylić z Amaranthus palmeri ani szarłatem zachodnim

Szarłat szorstki bywa mylony ze swoimi bardziej agresywnymi krewnymi, Amaranthus palmeri i szarłatem zachodnim (Amaranthus tuberculatus), a ta pomyłka ma znaczenie, bo te dwa gatunki są dwupienne, mają osobne rośliny męskie i żeńskie, i doprowadziły do poważnej odporności na herbicydy w uprawach rzędowych. Szarłat szorstki jest jednopienny: kwiaty męskie i żeńskie siedzą razem na tej samej roślinie, w stosunkowo zwartym, grubo rozgałęzionym kłosie z dużymi przysadkami. Jego łodyga jest owłosiona, podczas gdy u Amaranthus palmeri i szarłatu zachodniego jest gładka. Program Integrated Crop Management Iowa State zauważa, że szarłat szorstki był dominującym gatunkiem Amaranthus na polach Środkowego Zachodu przed latami 80., zanim herbicydy hamujące ALS i szerząca się odporność pozwoliły gładkołodygowemu szarłatowi zachodniemu przejąć tę niszę.

Rodzimy zasięg i jak się rozprzestrzenił

Plants of the World Online prowadzone przez Kew podaje jako rodzimy zasięg rośliny Meksyk. Stamtąd zadomowił się bardzo szeroko: baza danych rozszerzeniowej North Carolina State University odnotowuje, że dziś występuje niemal na całym świecie jako roślina introdukowana, najbardziej widoczna na uprawianych gruntach ornych Ameryki Środkowej i Wschodniej Ameryki Północnej, terenie, o którym wielu ogrodników błędnie zakłada, że rosła tam zawsze.

Gdzie się dobrze rozwija

Szarłat szorstki wymaga niemal niczego szczególnego, co jest dokładnie problemem dla każdego, kto próbuje utrzymać rabatę wolną od chwastów. Rośnie najszybciej w słonecznych, żyznych warunkach typowych dla działającego ogrodu warzywnego czy uprawianego pola, dokładnie na ziemi, którą ogrodnicy utrzymują najbardziej spulchnioną i żyzną. Wykorzystuje szlak fotosyntezy C4, tę samą wydajną chemię węglową co kukurydza, więc przyspiesza w najgorętszych tygodniach lata, gdy wiele upraw ogrodowych ledwie się utrzymuje. Bez sprzeciwu toleruje zbite, przekopane lub świeżo zaorane podłoże, nie jest wybredny co do pH i po zadomowieniu nie potrzebuje żadnego dodatkowego podlewania poza zwykłymi opadami.

Cykl życia, kwitnienie i bank nasion

To prawdziwa letnia roślina jednoroczna: każda roślina obumiera z pierwszym silnym przymrozkiem, a populacja przyszłego roku wyrasta całkowicie na nowo z nasion. Liścienie wschodzą wąskie i czerwonawe od spodu, a liście właściwe pojawiają się w ciągu kilku dni. Skupienia kwiatowe otwierają się zielonkawe i kolczaste w kątach liści, gęstniejąc w gęsty szczytowy kłos w miarę dojrzewania rośliny, z drobnymi, błyszczącymi czarnymi nasionami dojrzewającymi w cienkich papierowatych torebkach pod koniec lata. Wydajność jest ogromna: program Integrated Crop Management Iowa State podaje produkcję nasion sięgającą 117 000 sztuk na jednej niekonkurowanej roślinie, a zakopane nasiona pozostają zdolne do kiełkowania w glebie przez lata, więc jedna kwitnąca roślina pozostawiona w sierpniu potrafi obsiewać rabatę przez kolejne sezony.

Jedzenie szarłatu szorstkiego

Na długo zanim stał się dla większości Amerykanów chwastem polnym, szarłat szorstki był pożywieniem. Rozszerzeniowa baza roślin North Carolina State wymienia zarówno młode liście, jak i nasiona jako jadalne na surowo lub gotowane: liście zbiera się małe i delikatne, zanim roślina zakwitnie, a po ugotowaniu przypominają łagodny szpinak. Na meksykańskich targach młode pędy sprzedawane są jako quelites, a drobne czarne nasiona, blisko spokrewnione z ziarnami szarłatu uprawianymi komercyjnie jako zboże, można mielić na mąkę albo kiełkować. Zbieraj wyłącznie z roślin rosnących z dala od poboczy dróg, traktowanych trawników czy niedawno opryskiwanego skraju pola.

Toksyczność azotanowa i szczawianowa dla zwierząt gospodarskich

Ten sam szybki, głodny azotu wzrost, który pozwala szarłatowi szorstkiemu dobrze rosnąć na nawożonym polu, czyni go niebezpiecznym, gdy trafi zbelowany do siana albo jest wypasany na pastwisku. Baza roślin North Carolina State przypisuje temu gatunkowi gromadzenie azotanów do poziomów zatruwających zwierzęta wypasane, wywołujących niebieskawe zabarwienie błon śluzowych, trudności oddechowe, osłabienie i drżenie, obok wysokich poziomów szczawianów zdolnych spowodować niewydolność nerek; jako wrażliwe wymienione są świnie, bydło, owce, kozy i konie. Własne listy roślin toksycznych ASPCA nie mają osobnej strony dla Amaranthus retroflexus, choć lista roślin toksycznych dla koni wymienia blisko spokrewnioną celozję grzebieniastą (Amaranthus hypochondriacus) jako toksyczną, tę samą ostrożność dla całego rodzaju stosują służby doradztwa rolniczego wobec samego szarłatu szorstkiego. W praktyce oznacza to usuwanie szarłatu z pól sianokosnych i wypasanych pastwisk, zanim zgromadzi biomasę, a nie traktowanie go jako niegroźnego tylko dlatego, że wygląda na ogrodową uciążliwość, a nie na wymienioną z nazwy roślinę trującą.

Zwalczanie, zanim wytworzy nasiona

Moment działania liczy się bardziej niż wysiłek, ta sama lekcja dotyczy większości jednorocznych chwastów o długowiecznym banku nasion. Płytkie spulchnianie lub ręczne wyrywanie, gdy rośliny są małe, zanim korzeń palowy stwardnieje, jest znacznie pewniejsze niż walka z dojrzałą rośliną później, i musi nastąpić, zanim otworzy się kłos kwiatowy. Karta informacyjna Hortsense Washington State University zaleca gęste, zdrowe nasadzenia, by wyprzeć konkurencyjnie nowe siewki, a także regularne koszenie lub kultywatorowanie, by zapobiec wytworzeniu nasion tam, gdzie uprawa mechaniczna nie jest praktyczna; tam, gdzie zasadny jest herbicyd, wymienia glifosat jako zabieg punktowy lub herbicyd doglebowy, taki jak trifluralina, choć dekady stosowania inhibitorów ALS pozostawiły już wiele populacji odpornych. Usunięcie roślin, zanim kłos nasienny sczernieje, to jeden krok, który procentuje przez lata, ponieważ każda dojrzała torebka to kolejny wkład do banku nasion, który może przetrwać dłużej niż sama rabata.