Cykoria podróżnik

Cykoria sprzedawana jest pod kilkoma różnymi nazwami, bo ten sam gatunek uprawia się na kilka różnych sposobów: jako liściastą główkę sałatową, przycinaną na wzór luźnolistnej odmiany albo typu Sugarloaf, jako ciasne, czerwone główki radicchio, jako korzeń pozostawiony w ziemi, by wysuszyć go i uprażyć na namiastkę kawy, oraz jako witloof, którego korzeń wykopuje się, przechowuje, a następnie wybiela w całkowitej ciemności, uzyskując blade, ściśle zwinięte pąki sprzedawane jako cykoria sałatowa (endywia belgijska). Każda z tych form to ta sama roślina co druciasty, niebieskokwitnący chwast obrastający pobocza żwirowych dróg i nieużytki każdego lata, gatunek, który Missouri Botanical Garden's Plant Finder wymienia jako zadomowiony na większości terytorium Stanów Zjednoczonych. Przecięty korzeń każdej z tych form wydziela mleczny, biały sok, ten sam korzeń palowy wykonujący różną pracę w zależności od tego, jaki plon jest pożądany. Decyzja, którą z tych roślin się uprawia, zmienia niemal wszystko w kwestii siewu, podlewania i zbioru, co omówiono sekcja po sekcji poniżej.

Jeden gatunek, trzy uprawiane plony

Cichorium intybus obejmuje trzy uprawiane formy oraz dziką, przydrożną formę, a torebka nasion, na której napisano po prostu cykoria albo endywia, nie mówi, którą z nich się kupiło. Radicchio oraz różne odmiany luźnolistne i typu Sugarloaf uprawia się dla główek lub liści, zbieranych zielonych albo, w przypadku radicchio, nabierających czerwonej barwy wraz z ochłodzeniem pogody; North Carolina State Extension zauważa, że liście są jadalne na surowo lub gotowane, ale mają trwałą goryczkę, która jest zamierzoną cechą, a nie wadą. Cykorię korzeniową uprawia się wyłącznie dla korzenia palowego, pozostawionego w ziemi przez cały sezon, a następnie wykopywanego, suszonego i prażonego do użycia jako namiastka lub dodatek do kawy. Witloof, zwana też endywią belgijską, dzieli uprawę na dwa etapy: korzeń rosnący przez całe lato jak w przypadku cykorii korzeniowej, a następnie wybielany w pomieszczeniu przez zimę, aż powstanie blady pęd, który nigdy nie widzi światła dziennego przez cały okres wzrostu.

Siew i rozstawa

Według wskazówek RHS odmiany do wybielania (witloof) wysiewa się na zewnątrz w maju i czerwcu, przykrywając nasiona warstwą około 1 cm, a następnie przerywając do rozstawy 15 cm w rzędach oddalonych o 30 cm, tak aby każdy korzeń miał miejsce na nabranie masy przez lato. Odmiany niewybielane, czyli cykorie liściowe i radicchio, wysiewa się w pomieszczeniu w kwietniu i maju albo bezpośrednio na zewnątrz w czerwcu i lipcu, i przerywa do większej rozstawy, 30 cm, ponieważ to główka, a nie korzeń, potrzebuje przestrzeni. Rząd młodych listków do wielokrotnego zbioru potrzebuje jedynie 5 cm odstępu między roślinami, ponieważ te nigdy nie mają szansy nabrać masy przed ścięciem. Niezależnie od uprawianej formy, RHS zaleca otwarte, słoneczne stanowisko, tolerujące trochę cienia latem, wzbogacone kompostem ogrodowym lub dobrze przegniłym obornikiem przed siewem.

Korzeń palowy i dlaczego cykoria wybija w pęd kwiatowy

Korzeń palowy jest głęboki i mięsisty, a Missouri Botanical Garden's Plant Finder opisuje go jako wydzielający mleczny sok po przecięciu, ten sam związek obronny odpowiedzialny za goryczkę liści. Ten sam korzeń jest też powodem, dla którego cykoria wybija w pęd kwiatowy pod wpływem stresu: RHS wymienia zbyt wczesny, chłodny siew, upalną, suchą pogodę oraz niskie temperatury zaraz po posadzeniu jako najczęstsze przyczyny, i zaleca dokładne podlewanie w okresach suszy właśnie po to, by temu zapobiec. Ta sama susza, która skłania roślinę do wybicia w pęd kwiatowy, dodatkowo zagęszcza goryczkę w liściach, więc grządka cykorii, której brakuje wody, jest karana podwójnie: raz smakiem, a raz zmarnowanym korzeniem, który zamiast nabrać masy, idzie w nasiona.

Uprawa cykorii liściowej i radicchio

Odmiany liściowe i radicchio wysiane na zewnątrz w czerwcu lub lipcu są gotowe od późnego lata jako całe główki, według RHS, albo jeszcze wcześniej, jeśli są ścinane młodo jako baby leaves zamiast czekać, aż uformują główkę. Ponieważ liście zawierają ten sam gorzki związek co korzeń, kucharze zwykle albo łączą je z czymś słodkim lub tłustym, albo wybielają główki, odcinając światło w ostatnich tygodniach wzrostu, ta sama zasada co przy wybielaniu witloof, tylko zastosowana krótko do plonu liściowego zamiast do przechowywanego korzenia. Ślimaki nagie i oskorupione są głównym zagrożeniem na tym etapie; zarówno RHS, jak i North Carolina State Extension wymieniają je obok rolnic jako jedyne szkodniki naprawdę warte uwagi, a żadne z tych źródeł nie podaje poważnego problemu chorobowego dla tego gatunku.

Wybielanie witloof na pędy sałatowe

Witloof uprawia się w jednym celu: aby uzyskać korzeń wystarczająco silny do wybielania. RHS każe wykopywać korzenie w listopadzie, a każdą koronę o średnicy poniżej 2,5 cm odrzuca się, zamiast poddawać wybielaniu, ponieważ tak cienki korzeń nie ma dość zapasów energii, by wypchnąć użyteczny pęd. Wykopane korzenie sadzi się ponownie w doniczkach lub na grządkach i całkowicie przykrywa czarną folią polietylenową lub odwróconym wiadrem, by wykluczyć nawet ślad światła, a następnie utrzymuje w temperaturze od 10 do 15°C. Około cztery tygodnie później, gdy pęd osiągnie 15 cm wysokości, ścina się go przy koronie; metoda RHS zależy od całkowitej ciemności przez cały ten miesiąc, co właśnie sprawia, że liście pozostają blade i nadaje wybielanej cykorii jej nazwę.

Cykoria korzeniowa jako namiastka kawy

Cykoria korzeniowa przechodzi to samo pierwsze lato co witloof, wykształcając pojedynczy korzeń palowy zamiast główki liści, ale nigdy nie jest wybielana. Zamiast tego dojrzały korzeń wykopuje się, suszy i praży, zastosowanie, które zarówno Missouri Botanical Garden, jak i North Carolina State Extension potwierdzają jako podstawę długiej historii cykorii jako dodatku lub namiastki kawy, zwłaszcza tam, gdzie sama kawa była kiedyś rzadka lub kosztowna. Prażony korzeń zachowuje niewiele ze świeżej goryczki cykorii, zanim trafi do filiżanki, ale to ten sam, mleczny w soku korzeń palowy co w każdej innej formie tej rośliny, tylko doprowadzony do innego celu.

Zapylacze i dziki, przydrożny kwiat

Pozostawiona samej sobie, zamiast zbierana, cykoria otwiera swoje niebieskie kwiaty rano i zamyka je do południa, chyba że dzień jest pochmurny, rytm udokumentowany bezpośrednio przez North Carolina State Extension, co też tłumaczy, dlaczego łan cykorii sfotografowany po południu często pokazuje same zamknięte pąki. Pszczoły i motyle żerują na kwiatach w tym otwartym oknie czasowym, według tego samego źródła, co czyni tę roślinę drobnym, ale niezawodnym źródłem pożytku wszędzie tam, gdzie zadomowiła się przy drogach, na polach i nieużytkach. Ta skłonność do zadomawiania ma swoją ciemną stronę: Missouri Botanical Garden zaznacza, że cykoria jest na tyle istotnym chwastem, że figuruje w Colorado's Noxious Weed Act, gdzie musi być zwalczana, ograniczana lub tłumiona w zależności od lokalizacji, więc ogrodnik, który pozwoli uprawianej grządce wysiać się blisko otwartego terenu, uwalnia z powrotem do krajobrazu tę samą dziką formę, zamiast uprawiać roślinę ozdobną.