Krokosmia ogrodowa

Jeśli kępy pasiastych, mieczowatych liści wypuściły do końca lata druciane łodygi zwieńczone drobnymi, lejkowatymi, pomarańczowymi kwiatami, jest to bardzo prawdopodobnie Crocosmia crocosmiiflora, krokosmia ogrodowa spotykana wzdłuż żywopłotów, brzegów strumieni i zaniedbanych rabat w wielu miejscach Wielkiej Brytanii. To nie jest dziki gatunek zebrany z natury: francuski hodowca Victor Lemoine skrzyżował dwie południowoafrykańskie rośliny, Crocosmia aurea i Crocosmia pottsii, i wprowadził tę mieszankę do sprzedaży w 1880 roku. Twarda, pomarańczowo kwitnąca forma, która rozrasta się samodzielnie, to zwykle właśnie ta pierwotna krzyżówka albo wyrosła z niej bezimienna siewka; odmiany sprzedawane dziś w szkółkach pod nazwami, jak 'Lucifer', 'Emily McKenzie' czy 'George Davison', to bardziej celowa propozycja wyhodowana z tego samego pochodzenia. Tak czy inaczej, bulwy posadzone wiosną szybko się ukorzeniają i po zadomowieniu wymagają niewiele poza podlewaniem w suche okresy i uporządkowaniem każdej zimy.

Francuski mieszaniec dwóch południowoafrykańskich gatunków

Baza taksonomiczna GBIF podaje jako uznaną nazwę Crocosmia crocosmiiflora, rodzina kosaćcowate Iridaceae, rząd szparagowce Asparagales, ten sam rząd co prawdziwe krokusy i mieczyki, z którymi łączy ją jedynie podobieństwo nazwy potocznej, a nie pokrewieństwo. Plants of the World Online lokalizuje naturalny zasięg obu gatunków rodzicielskich w RPA, konkretnie na obszarze od Prowincji Przylądkowej Wschodniej po KwaZulu-Natal, gdzie Crocosmia aurea i Crocosmia pottsii rosną jako subtropikalne geofity. Krzyżówka Lemoine'a połączyła większe kwiaty jednego rodzica z odpornością drugiego, a rezultat okazał się tak bujny we francuskich, a potem brytyjskich ogrodach, że w ciągu kilku dekad od wprowadzenia w 1880 roku uciekł z uprawy. Długa lista przypisanych mu synonimów, w tym Montbretia crocosmiiflora, odzwierciedla starą nazwę potoczną i rodzaj, do którego pierwotnie go zaliczono, zanim botanicy przenieśli go do rodzaju Crocosmia.

Twarda forma przydrożna kontra odmiany nazwane

Roślina zdziczała w rowach i na nieużytkach to niemal zawsze ta twarda, stara forma: mniejsze kwiaty, głęboki pomarańczowy kolor i system bulw mnożący się na tyle szybko, by wyprzeć wszystko, co rośnie wokół. Odmiany ogrodowe wyhodowane z tej samej krzyżówki są bardziej powściągliwe i dużo bardziej zróżnicowane kolorystycznie. 'Emily McKenzie' ma duże, spalone pomarańczowo kwiaty z głęboką, mahoniowoczerwoną gardzielą i posiada nagrodę RHS Award of Garden Merit; 'George Davison', wyhodowana przez głównego ogrodnika z Norfolk, którego nosi imię, i nagrodzona RHS Award of Merit w 1902 roku, rozkwita wcześniej niż większość, w wygiętych wiechach złocisto-pomarańczowych. 'Lucifer', odmiana sprzedawana najczęściej ze względu na ognisty kolor i wysokość około 1,5 m, jest przez RHS technicznie klasyfikowana jako Crocosmia 'Lucifer', a nie jako odmiana crocosmiiflora, choć w katalogach zwykle grupuje się ją razem z montbrecją; oceniana jest też jako odporniejsza, RHS H5 do około -15°C, wobec H4 dla samego gatunku.

Sadzenie bulw wiosną

Sadź bulwy wiosną, w pełnym słońcu dla najobfitszego kwitnienia, choć RHS zaznacza, że lekki półcień jest tolerowany kosztem części kwiatów. RHS zaleca sadzenie każdej bulwy na głębokość około trzykrotności jej własnej wysokości, czyli mniej więcej 8-10 cm dla przeciętnej bulwy, w rozstawie 10-20 cm, spiczastym końcem do góry i grupami, a nie pojedynczo, dla najlepszego efektu. Gleba powinna być wilgotna, ale dobrze przepuszczalna; RHS wymienia kredę, ił, glinę i piasek jako odpowiednie, przy pH kwaśnym, obojętnym lub zasadowym, ale ostrzega zarówno przed podmokłą ziemią, jak i bardzo suchymi, szybko odsączającymi miejscami. Rośliny kupione w donicach, już rosnące, sadzi się tak samo jak każdą inną bylinę zielną i powinny zakwitnąć już w pierwszym roku.

Podlewanie i nawożenie w sezonie wzrostu

Świeżo posadzone bulwy potrzebują regularnego podlewania, dopóki się nie ukorzenią; ukorzenione kępy są bardziej wybaczające, ale i tak lepiej kwitną, gdy dostaną wodę podczas suszy, ponieważ RHS wymienia słabe kwitnienie z powodu suchej gleby jako jeden z najczęściej zgłaszanych problemów. Donice przesychają szybciej niż grunt i warto sprawdzać je często w letnie upały. Krokosmia nie jest rośliną wymagającą dużego nawożenia: wiosenna ściółka z kompostu ogrodowego nałożona na bulwy wykonuje większość pracy, dostarczając zarówno składników odżywczych, jak i, w chłodniejszych rejonach, warstwy ocieplenia dla bulw pod spodem.

Podział zbyt zagęszczonych kęp

Pozostawiona bez podziału kępa montbrecji mnoży się, tworząc łańcuchy małych, nowych bulw ułożonych na starych, a po trzech do pięciu lat to przegęszczenie objawia się mniejszą, a nie większą liczbą kwiatów. Sposobem RHS jest wykopanie uśpionych bulw wczesną wiosną, zanim ruszy wzrost, rozdzielenie łańcuchów na pojedyncze bulwy, odrzucenie najstarszych i najbardziej wysuszonych z dołu i ponowne posadzenie zdrowych bulw w mniejszych, lepiej rozstawionych grupach. To też najprostszy sposób na celowe rozmnażanie rośliny, ponieważ nazwane odmiany nie odtwarzają się wiernie z samosiewu.

Ochrona zimowa i przędziorek

Zostaw przekwitłe liście stojące przez zimę, jeśli nie ma mocnego powodu, by je uprzątnąć, ponieważ RHS zaznacza, że dają schronienie dzikiej przyrodzie ogrodowej; przytnij je do poziomu gruntu późną zimą lub wczesną wiosną, tuż przed pojawieniem się nowego wzrostu. W chłodniejszych ogrodach gruba ściółka nałożona na bulwy późną jesienią chroni je przed mrozem, ponieważ sam gatunek jest oceniany przez RHS jako H4, mrozoodporny jedynie do około -10 do -5°C, wyraźnie mniej odporny niż 'Lucifer' z klasą H5; tam, gdzie zimy regularnie bywają chłodniejsze, bardziej niezawodną opcją jest uprawa rośliny w donicy, którą można przenieść pod osłonę na zimę. W przeciwnym sezonie warto uważać na przędziorka, którego RHS wskazuje jako zagrożenie zwłaszcza w gorące, suche lata, gdy żeruje na soku ze spodniej strony mieczowatych liści i pozostawia na nich drobne, suche cętkowanie; główną obroną jest niedopuszczenie do całkowitego przesuszenia gleby podczas upału, ponieważ przędziorek rozwija się najlepiej na roślinach zestresowanych i dotkniętych suszą, a nawodnienie podczas przedłużającej się suszy robi więcej dla zapobiegania inwazji niż jakiekolwiek leczenie po tym, jak cętkowanie już się rozprzestrzeniło.

Ucieczka z ogrodów daleko poza Wielką Brytanię

RHS umieszcza Crocosmia crocosmiiflora w Załączniku 9 ustawy Wildlife and Countryside Act: uprawa i sprzedaż pozostają legalne, ale sadzenie jej lub dopuszczenie do rozprzestrzeniania się w środowisku naturalnym gdziekolwiek w Wielkiej Brytanii jest przestępstwem. Ten sam nawyk rozrostu, przez łańcuchy bulw i przez nasiona, sprawił też, że zdziczała jako ucieczka z ogrodów w Irlandii, stała się chwastem środowiskowym wzdłuż dróg, brzegów strumieni i terenów nadmorskich w Nowej Zelandii i Australii, oraz rośliną zadomowioną wzdłuż części zachodniego wybrzeża USA. Nic z tego nie jest powodem, by unikać uprawy jej na rabacie ogrodowej, ale bulwy i odpady ogrodowe z kępy powinny trafiać do kosza, nigdy na pobocze, pod żywopłot czy na kompostownik, skąd mogłyby się dalej rozprzestrzenić; gdy kępę trzeba przerzedzić, nadmiarowe bulwy najlepiej najpierw zaproponować innemu ogrodnikowi.

Zapylacze i bezpieczeństwo zwierząt domowych

Rurkowate kwiaty pasują do długojęzyczkowych gości: w brytyjskich ogrodach obrabiają je pszczoły w poszukiwaniu nektaru, a w Ameryce Północnej, gdzie roślina jest też uprawiana jako ozdobna, te same pomarańczowe, trąbkowate kwiaty przyciągają kolibry. Baza roślin toksycznych i nietoksycznych ASPCA nie zawiera osobnego wpisu dla montbrecji ani krokosmii, więc nie opublikowano dla niej formalnego statusu toksyczności w żadną stronę; jak w przypadku każdej rośliny bulwiastej, rozsądniej jest nie pozwalać zwierzętom wykopywać i gryźć bulw, niż zakładać, że są całkowicie bezpieczne.