Nasturcja większa

Nasturcja (Tropaeolum majus) to zwykle pierwsza roślina, którą poleca się początkującemu ogrodnikowi do wysiania od razu do gruntu, bo nasiona są na tyle duże, że można je sadzić ręcznie, a siewka wychodzi z ziemi w tydzień lub dwa, gdy gleba się ogrzeje. Kwitnie najobficiej na ubogiej, niedożywionej ziemi, co odwraca zwykły odruch, by najpierw poprawić glebę przed sadzeniem, a żyzna rabata popycha ją w kierunku liści zamiast kwiatów. Pozostawiona sama sobie, w zależności od odmiany pnie się albo płoży, samosieje się na tyle chętnie, że większość rabat nigdy nie wymaga ponownego wysiewu, i pada martwa przy pierwszym prawdziwym przymrozku. Po drodze zdobywa stałe miejsce obok fasoli i kapustnych mniej ze względu na własne kwiaty, a bardziej dlatego, że odciąga od sąsiednich warzyw czarną mszycę i gąsienice bielinków.

Pochodzenie i dwa pokroje wzrostu

Plants of the World Online podaje Tropaeolum majus jako rodzimą dla Peru w formie kultygenu, co oznacza, że dziki przodek nie jest znany z natury, a gatunek w formie znanej ogrodnikom został ukształtowany w uprawie z południowoamerykańskich krewnych rodzaju Tropaeolum. Należy do rodziny nasturcjowatych (Tropaeolaceae), niewielkiej grupy pnączy i roślin płożących, niespokrewnionej z prawdziwym rukwiem wodnym, z którym bywa czasem mylona (patrz niżej). Okrągłe, falisto brzegowe liście są tarczowate, co znaczy, że ogonek przyczepia się blisko środka liścia, a nie przy brzegu, dzięki czemu każdy liść wygląda jak mała zielona parasolka. Kwiaty są długoostrogowe i lejkowate, w kolorach czerwieni, pomarańczy i żółci, od pełni lata do jesieni. W zależności od odmiany pojawiają się dwa odrębne pokroje wzrostu: odmiany płożące lub pnące owijają ogonki liściowe wokół drutu lub gałęzistych podpór i mogą sięgać 1,5-2,5 metra według RHS, podczas gdy odmiany krzaczaste pozostają zwarte i kopulaste.

Wybór odmiany: płożąca czy krzaczasta

'Alaska' to odmiana krzaczasta, uprawiana równie mocno dla ulistnienia, co dla kwiatów: liście wyrastają marmurkowate, z nieregularną, kremowo-białą pstrokacizną, więc roślina wygląda ozdobnie jeszcze przed rozwinięciem pierwszego pąka. 'Empress of India' to zwarta, niepłożąca odmiana o nietypowo ciemnych, niebieskozielonych liściach, dzięki którym jej głęboko karmazynowoczerwone kwiaty mocno się wyróżniają na tle ulistnienia, zamiast zlewać się ze zwykłą zielenią. 'Jewel', sprzedawana jako Jewel Mix lub seria Jewel, to karłowata, krzaczasta odmiana w mieszance czerwieni, pomarańczy i żółci, część kwiatów półpełna, wyhodowana z myślą o rabatach i pojemnikach, a nie o wspinaniu się po płocie. Żadna z tych trzech odmian nie płoży się ani nie pnie tak jak gatunek pozostawiony sam sobie; jeśli celem jest wysokość i pokrycie kraty, warto szukać roślin sprzedawanych po prostu jako nasturcja pnąca, a nie jednej z tych nazwanych odmian krzaczastych.

Siew bezpośredni po ostatnim przymrozku

Poczekaj, aż gleba się ogrzeje i minie data ostatniego przymrozku, a potem wciśnij każde nasiono na głębokość 1-2 centymetrów w miejscu rabaty, gdzie roślina ma docelowo rosnąć. Kiełkowanie w ciepłej glebie zajmuje zwykle tydzień do dwóch, szybciej, jeśli twardą okrywę nasienną wcześniej nacięto lub nasiona moczono przez noc. Nasturcja na tyle źle znosi naruszanie korzeni, że większość uprawiających całkowicie pomija skrzynki siewne; tam, gdzie w chłodnym klimacie zależy na wcześniejszym starcie, lepiej siać do doniczek biodegradowalnych, żeby całość trafiła do ziemi bez odsłaniania korzeni. Odmiany krzaczaste sadź w rozstawie około 25-30 centymetrów, a odmianom pnącym zapewnij podporę, po której będą się wspinać w miarę wzrostu, bo roślina płożąca bez niczego, po czym mogłaby się piąć, po prostu rozłoży się po ziemi i zakorzeni w węzłach po drodze.

Uboga gleba dla kwiatów, żyzna dla liści

RHS jest w tej kwestii konkretne: nasturcję najlepiej uprawiać w ubogiej, dobrze przepuszczalnej glebie w pełnym słońcu, bo zbyt żyzna ziemia daje ulistnienie kosztem kwiatów. W praktyce oznacza to pominięcie kompostu i nawozu, które dostaje większość innych roślin jednorocznych, zwłaszcza tam, gdzie zgromadził się azot, na przykład na rabacie, na której niedawno rosła fasola albo którą mocno nawożono obornikiem. Ogrodnikowi, któremu zależy na kwiatach do cięcia lub na roli rośliny pułapki w warzywniku, przyda się najuboższy dostępny kącik; ten, kto uprawia nasturcję głównie dla pikantnych liści, może pozwolić sobie na przeciętną glebę i w zamian dostanie bardziej rozłożystą, ulistnioną roślinę. Tak czy inaczej drenaż liczy się bardziej niż żyzność: stojąca woda gnije nasiona, zanim wykiełkują, i zabija dojrzałe rośliny szybciej niż jakikolwiek okres suszy.

Roślina pułapka na czarną mszycę i gąsienice bielinków

Nasturcja nie odstrasza szkodników; przyciąga je, i o to właśnie chodzi. Mszyca burakowa, znana w Wielkiej Brytanii jako czarna mszyca, zasiedla nasturcję chętniej niż bób, fasolę tyczną i inne rośliny strączkowe w pobliżu, więc grupa nasturcji posadzona między rzędami lub wzdłuż skraju rabaty z fasolą odciąga na siebie całą kolonię. Gdy mszyce skupią się już w jednym miejscu, strumień wody z węża zmywa większość z nich, a biedronki i bzygowate zwykle sprzątają resztę w ciągu kilku tygodni. Ta sama roślina wabi bielinki kapustniki i rzepniki, których gąsienice inaczej obgryzłyby kapustę i inne kapustne; motyle składają jaja na liściach nasturcji zamiast na warzywach, a powstałe potem postrzępione dziury są oznaką, że roślina pułapka spełnia swoje zadanie, a nie problemem do opryskiwania. Ręczne zbieranie gąsienic chroni nasturcję przed całkowitym ogołoceniem z liści, jednocześnie zostawiając w spokoju główną uprawę.

Zbiory: liście, kwiaty i kapary biedaka

Zarówno liście, jak i kwiaty są jadalne i mają ostry, pieprzny, musztardowy posmak, który staje się mocniejszy, im dłużej roślina przebywa w pełnym słońcu i suchej glebie. Liście zrywaj młode do sałatek, gdzie smak przypomina bardziej rukiew wodną lub rukolę niż cokolwiek słodkiego, a kwiaty zrywaj w całości jako jadalną dekorację; oba więdną w ciągu kilku godzin od zerwania i najlepiej zużyć je tego samego dnia. Niedojrzałe, zielone strąki nasienne, zbierane, gdy są jeszcze miękkie i zanim wyschną i pękną, można marynować w occie i używać zamiast prawdziwych kaparów, zamiennik na tyle stary, że w niektórych kuchniach przyniósł nasturcji przydomek kaparów biedaka. Jeśli zależy na samosiewie na przyszły rok, warto zostawić część strąków na roślinie niezerwanych, bo strąk zamarynowany dziś nie może już jesienią wysypać nasion.

Samosiew i koniec sezonu

Rabata z nasturcją pozostawiona, by dokończyć własny cykl, obsiewa się obficie, gdy strąki wysychają i pękają pod koniec lata, a NC State Extension wymienia samosiew jako główny sposób, w jaki roślina rozprzestrzenia się w ogrodzie z roku na rok. Samosiewki pojawiają się następnej wiosny, często wcześniej i liczniej niż przy świeżym wysiewie, dlatego wielu ogrodników po pierwszym roku przestaje celowo siać nasturcję i po prostu pozwala rabacie obsiać się samej. Usuwanie przekwitłych kwiatów, zanim strąki dojrzeją, skraca cykl samosiewu w zamian za mniej samosiewek do wypielenia ze ścieżek i sąsiednich rabat. Niezależnie od tego, ile nasion zostanie dopuszczonych do wysypania się, sama roślina jest wrażliwa na mróz i zamiera szybko: jeden solidny przymrozek czerni liście i łodygi w ciągu jednej nocy, i to on, a nie żadna choroba czy szkodnik, zwykle kończy sezon na dobre.

Toksyczność i uwaga o nazwie

ASPCA wymienia nasturcję ogrodową (Tropaeolum majus) jako nietoksyczną dla kotów, psów i koni, co zgadza się z jej długą historią jako rośliny sałatkowej i dekoracyjnej także dla ludzi. Ten wpis o nietoksyczności dotyczy konkretnie Tropaeolum majus: ASPCA prowadzi osobny wpis dla nasturcji (rukwi wodnej), który obejmuje Nasturtium officinale, prawdziwy rukiew wodny z rodziny kapustowatych, dzielący nazwę zwyczajową raczej przez historyczny przypadek niż jakiekolwiek pokrewieństwo botaniczne. Obie rośliny mają pieprzny smak z zupełnie niezwiązanych ze sobą powodów i poza tym nie są do siebie podobne, więc nasturcję ogrodową warto nazywać jej łacińską nazwą, Tropaeolum majus, zawsze gdy istnieje ryzyko pomyłki.